نمایش
دریاچه نمک قم در قلب کویر مرکزی ایران قرار گرفته و میان سه استان قم، اصفهان و سمنان مشترک است. این پهنه آبی شور را با نامهای دیگری چون دریاچه قم، دریاچه کاشان و حتی دریاچه آران نیز میشناسند. پس از ارومیه، اینجا بزرگترین دریاچه شور کشور و وسیعترین دریاچه استان قم است و از جاذبههای شاخص اطراف شهر قم به شمار میآید. این دریاچه بخشی از حوضههای بسته و فرعی ایران بوده و زیرمجموعه حوضه آبریز فلات مرکزی محسوب میشود.
دریاچه در شمالشرق آران و بیدگل و حدود ۳۵ کیلومتری آن واقع است و تا شهر قم نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد. مرزهای طبیعی آن از غرب به رشتهکوههای سفیداب و سیاهکوه و محدوده پارک ملی کویر میرسد، از جنوب به کویر مرنجاب و بند ریگ و از شمال و غرب به کویر مسیله محدود میشود.
وسعت دریاچه نزدیک به ۳ هزار کیلومتر مربع است و شکل کلی آن به مثلثی میماند که رأسش به سوی شمال کشیده شده؛ قاعده این مثلث حدود ۳۵ کیلومتر و ارتفاع آن نزدیک ۳۸ کیلومتر است. میانگین ارتفاع سطح دریاچه از دریا ۷۰۷ متر برآورد میشود و هرچه به سمت شمال میروید از این ارتفاع کاسته میشود. دریاچه نمک قم فصلی است؛ بیشتر ماههای سال بسترش خشک و پوشیده از نمک است و تنها در دورههای بارندگی لایهای کمعمق از آب روی آن میایستد که با تابش آفتاب سریع تبخیر میشود.
بلورهای نمکین روی پهنه دریاچه
نامگذاری دریاچه روشن است: شوری آب آنقدر بالاست که در تابستان تکههای نمک روی سطح شناور میشوند. نمک موجود حاصل ورود آبهای شور رودهایی کهن مانند قمرود، قرهسو، مسیله شور، جاجرود، کرج و همچنین سیلابهایی است که خاک و نمک منطقه را حل کرده و به دریاچه میآورند. با بخار شدن آب، رسوبات نمکی باقی میمانند و طی قرنها انباشته شدهاند تا این پهنه سفید چشمگیر شکل بگیرد.
ستبرای نمک در نقاط مختلف بین ۵ تا ۵۴ متر تغییر میکند و میان لایهها، تیغههایی از رس قرار دارد. هر چرخه بارش و تبخیر، نقوش و کرتبندیهای هندسی تازهای روی سطح میسازد که برای عکاسی و تماشا جذاباند.
حاشیههای دریاچه حتی در گرمی تابستان هم به شدت باتلاقیاند و بخشهای غربی گستره باتلاقی بزرگتری دارند. ورود به این نواحی آشنایی میخواهد و رعایت اصول ایمنی. از قطعات باتلاقی شناختهشده میتوان به حوض قیلوقه در شرق و همچنین باتلاق دو کویری در جنوبشرق اشاره کرد.
پیشینه زمینشناسی دریاچه نمک قم
گردشگران و سفرنامهنویسان بسیاری به این دریاچه پرداختهاند؛ از جمله مارکوپولو. پژوهشها نشان میدهد سن دریاچه به دوره پلیستوسن، حدود دو میلیون سال پیش، بازمیگردد و در زمانی دور بخشی از دریای پاراتتیس بوده است. شکلگیری آن نتیجه فرونشست کمعمقی در بستر منطقه است و پیرامون این چاله، گسلهای مرنجاب، راوند، سیاهکوه و دوازدهامام دیده میشود.
با توجه به جایگیری دریاچه میان این گسلها، احتمال داده میشود حوض سلطان و حوض مره در گذشته جزئی از همین سامانه آبی بودهاند.
نقش اقتصادی دریاچه در پیرامون
در روزگار صفوی، سده شانزدهم میلادی، این پهنه به یکی از مراکز مهم استخراج نمک بدل شد و پیرامون آن کاروانسراهایی برای استفاده بازرگانان و رهگذران ساخته گردید. نمک دریاچه و معادن نزدیک، ستون فقرات درآمد مردمان اطراف بود و محصول آن نهتنها در سراسر ایران که به کشورهای همسایه هم راه مییافت.
پس از انقلاب ۱۳۵۷ برداشت نمک کاهش پیدا کرد و منطقه بیشتر کارکرد گردشگری یافت. سدسازی بر رودخانههای بالادست، کمبارشی و برداشت بیش از اندازه از آبهای زیرزمینی، اندازه آب دریاچه را کم کرده است. با این حال در سالهای اخیر اقداماتی برای بهبود وضعیت و احیای دریاچه دنبال شده است.
تنوع زیستی پیرامون دریاچه
در حاشیه دریاچه نمک قم، در گذر زمان زیستبومی ویژه شکل گرفته است. گونههایی که با گرما و شوریِ بالای محیط کنار آمدهاند، اینجا زندگی میکنند: از میان پستانداران میتوان به شتر، روباه، خرگوش، موش صحرایی و حتی آهو اشاره کرد. در پهنه آسمان نیز پرندگان بومی و مهاجر دیده میشوند؛ هوبره، گونههای مختلف کبوتر، غاز خاکستری، آنقوت، لکلک، انواع عقاب و در برخی فصلها فلامینگو.
خزندگان و حشرات نیز نقش مهمی در تعادل این زیستبوم دارند؛ گونههای گوناگون مار و سوسمار، عنکبوت و رتیل، موریانه و مورچههای کمیاب در اطراف دریاچه به فراوانی حضور دارند.
جزیرهٔ سرگردان
نام «جزیره سرگردانی» شاید شما را به یاد داستانی از سیمین دانشور بیندازد؛ و واقعاً در جنوب دریاچه نمک قم جزیرهای با همین نام وجود دارد. میانگین ارتفاع سطح دریاچه ۷۰۷ متر از سطح دریاست و قله جزیره حدود ۸۰۸ متر ارتفاع دارد. این جزیره از سنگهای آتشفشانی متخلخل ساخته شده و به همین دلیل پوشش گیاهی روی آن شکل نمیگیرد. چشمانداز دریاچه از فراز جزیره تماشایی و ماندگار است.
وقتی از دور نگاه میکنید، به سبب خطای دید ناشی از گرمای هوا و شکست نور، دو سرِ جزیره محو دیده میشود؛ انگار کشتیای است که در دریای کویر سرگردان است. نیاکان ما همین تصور حرکت را دلیل نامگذاری آن دانستهاند.
تفاوت دریاچه نمک قم با حوض سلطان
در استان قم دو پهنه شور وجود دارد: دریاچه نمک قم و حوض سلطان. بسیاری این دو را یکی میپندارند و نامها را به جای هم به کار میبرند؛ در حالی که دریاچه نمک قم قدمتی نزدیک به دو میلیون سال دارد و حوض سلطان پدیدهای جوانتر است.
حوض سلطان در پی ساخت راه شوسه تهران–قم در سال ۱۸۸۳ میلادی شکل گرفت. در اطراف آن کاروانسرا و آبانباری به نام «سلطان» قرار دارد و گمان میرود نام دریاچه از همانها گرفته شده باشد. این بناها را به دوره فرمانروایی سلطان سنجر سلجوقی نسبت میدهند.
جاذبههای دیدنی قم
قم از روزگاران دور به سبب حرم حضرت معصومه(س) مقصد زیارت بوده و با وجود اقلیم کویری، تجارت و زیارت به رونق این شهر تاریخی کمک کرده است. در ادامه چند نمونه از دیدنیهای طبیعی و تاریخی استان معرفی میشود:
- سد کبار: قدیمیترین سد قوسی جهان با قدمتی حدود هفتصد سال، ۴۴ کیلومتر با شهر قم فاصله دارد و آب پشت آن هنوز برای آبیاری مزارع به کار میرود.
- کاروانسرای دیر گچین: این کاروانسرا در دل پارک ملی کویر جا گرفته و بنیادش به دوره ساسانی میرسد. در دورههای صفوی و قاجار نیز مرمت شده است و لقب «مادر کاروانسراهای ایران» را دارد.
- تیمچه فرش: در بازار سنتی قم و ساخته دست حسن قمی ملقب به معمارباشی است. این تیمچه بزرگترین سقف ضربی ایران را دارد و در فهرست آثار ملی ثبت شده است.
- پارک ملی کویر ایران: از کهنترین مناطق حفاظتشده کشور که میان کویر مرکزی و دریاچه نمک قم قرار دارد. پناهگاه گونههای گیاهی و جانوری کویر است و روزگاری زیستگاه اصلی گورخر ایرانی به شمار میرفت. جادهای سنگفرش از میان این پارک میگذرد که زمانی مسیر کاروانها بوده است.
- قصر بهرام (کاروانسرای شاهعباسی)، کاروانسرای عینالرشید، آبراه سنگی سیهکوه، کاروانسراهای سفیدآب و لکاب و آبانبار قیلوقه از دیگر دیدنیهای این پارکند.
موقعیت جغرافیایی دریاچه قم
این دریاچه میان سه استان قم، اصفهان و سمنان گسترده شده اما در تقسیمات کشوری جزو استان قم به حساب میآید. جایگاه آن حدود ۱۰۰ کیلومتری شمالشرق شهر قم است. موقعیت مکانی دقیق را در ادامه میبینید:
سؤالات پرتکرار درباره دریاچه نمک قم
در این بخش به چند پرسش رایج پاسخ دادهایم. اگر سؤال دیگری دارید، در دیدگاههای همین پست مطرح کنید؛ پاسخ شما بیدرنگ داده خواهد شد:
آیا دریاچه نمک قم با حوض سلطان یکی است؟
خیر؛ این دو پهنه آبی در استان قم مجزا هستند. بسیاری از مسافران آنها را یکی تصور میکنند، در حالیکه از نظر پیدایش و موقعیت تفاوت دارند.
جزیرهٔ سرگردان کجاست؟
این جزیره در جنوب دریاچه نمک قم قرار دارد و به دلیل پدیده شکست نور در گرما، از دور شناور به نظر میرسد.
