آرامگاه یعقوب لیث صفاری؛ سردار میهن‌دوست ایرانی

آرامگاه یعقوب لیث صفاری را به شهر باستانی جندی شاپور نسبت میدهند؛ شهری که محل دقیق آن روشن نیست و همین موضوع باعث شکل گیری دیدگاههای متفاوت درباره جای این آرامگاه شده است. گروهی از مورخان بر این باورند که بنای مشهور به آرامگاه شاه ابوالقاسم در روستای شاه آباد دزفول همان مدفن یعقوب است و این نظر تا حدی مورد پذیرش قرار گرفته. این اثر که در میان جاهای دیدنی دزفول شناخته میشود، بیشتر به خاطر گنبد خشتی دندانه دار و الگوی معماری خاص خود شهرت یافته. در ادامه، درباره تاریخچه بنا و شخص مدفون در آن توضیحاتی کاملتر میآید.

موقعیت آرامگاه یعقوب لیث کجاست؟

پژوهشگران عموما قبول دارند که آرامگاه یعقوب باید در جندی شاپور قرار داشته باشد. چون اثری از شهر باقی نمانده و جای دقیق آن معلوم نیست، برای تعیین محدوده شهر و سپس جای آرامگاه به سراغ شواهد می روند. برخی احتمال میدهند این آرامگاه در نزدیکی بقعه شاه ابوالقاسم، حدود ده کیلومتری جاده دزفول به شوشتر، واقع شده باشد؛ بنایی که در دوره صفوی به دستور حاکم شوشتر برای بزرگداشت شاه ابوالقاسم، از عارفان وابسته به شیخ اسماعیل قصری در قرن سیزدهم میلادی، بر فراز مزار او ساخته شد.

بد نیست بدانید احمد اقتداری، ایران شناس نامدار، در دهه ۵۰ خورشیدی برای یافتن جای جندی شاپور تحقیقاتی انجام داد و در پایان به این جمع بندی رسید که این شهر احتمالا میان سه شهر شوشتر، شوش و دزفول قرار داشته است.

با این حال نظرهای دیگری هم مطرح است. عده ای شوشتر را همان جندی شاپور میدانند و گروهی دیگر، آرامگاه شاه ابوالقاسم در روستای شاه آباد دزفول را همان مدفن یعقوب قلمداد میکنند. اما با مرور برخی اسناد تاریخی روشن میشود که ویرانه های اطراف شاه آباد با نام دژشوشان شناخته شده اند و جندی شاپور در نقطه ای دیگر قرار داشته است.

دلیل پیوند دادن آرامگاه شاه ابوالقاسم به یعقوب تا حدی وجود کتیبه ای است که در سال ۱۳۱۶ خورشیدی کشف شد؛ روی این سنگ نوشته در همان محل، ابیاتی از یعقوب لیث حک شده و همین موضوع احتمال دفن او در آنجا را بالا برده است. از سوی دیگر چون بسیاری مطمئنند یعقوب در جندی شاپور به خاک سپرده شده، برخی پژوهشگران روستای شاه آباد را همان جندی شاپور بین دزفول و شوشتر پنداشته اند.

البته منتقدان این نظر یادآور میشوند که شیخ ابوالقاسم حدود ۳۰۰ سال پس از یعقوب درگذشته و بنای آرامگاه او تقریبا ۸۰۰ سال پس از فوت یعقوب ساخته شده است؛ بنابراین این دو آرامگاه نمیتوانند یکی باشند. ایشان دلایل جغرافیایی دیگری نیز برای رد این فرضیه ارائه میکنند.

با وجود همه این بحثها، در نزدیکی بقعه شیخ ابوالقاسم ویرانه هایی دیده شده که بعضی محققان آنها را بازمانده های شهر جندی شاپور احتمال میدهند.

این را هم اضافه کنیم که بنای آرامگاه ابوالقاسم یکبار در سال ۱۳۹۸ خورشیدی مرمت شد. در جریان این بازسازی، دیوار ضلع جنوبی بر اثر خطای پیمانکار تخریب و سپس با مصالح سنتی از نو ساخته شد؛ اتفاقی که جلوه تاریخی بنا را تا حدی کم و تفاوت آن بخش را با سایر قسمتهای ساختمان آشکار کرده است.

مشخصات و شیوه معماری بنا

بنا از یک ورودی، اتاق انتظار، شبستان مسجد و فضای مقبره تشکیل شده است. شبستان طرحی مستطیل دارد و سقف آن به شکل قوسی و الهام گرفته از شیوه های رومی اجرا شده. آرامگاه در امتداد راهروی این بخش قرار گرفته است.

در کل، ماده اصلی ساخت بنا سنگ است و گنبد از دور به صورت دندانه دار دیده میشود که با خشت خام بالا آمده. در ساختار دیوارها از ملات گچ و خاک نیز بهره گرفته اند و برای زیبایی، نقشهای برجسته در بخشهای مختلف کار شده تا جلوه ای چشم نواز ایجاد کند.

نشانی و روشهای دسترسی

آرامگاه منسوب به یعقوب لیث یا شاه ابوالقاسم در روستای شاه ابوالقاسم (شاه آباد) و در فاصله تقریبی ده کیلومتری جاده دزفول به شوشتر قرار دارد. برای رسیدن به این مکان میتوانید از خودروی شخصی، قطار یا هواپیما استفاده کنید؛ اگر زمان برایتان مهم است، پرواز انتخاب سریعتر و مناسب تری خواهد بود.

یعقوب لیث صفاری چه کسی بود؟

یعقوب لیث صفاری بنیانگذار دولت صفاریان در سیستان بود؛ حوزه نفوذ او ایران، افغانستان و بخشهایی از پاکستان امروز را دربر میگرفت. او در زمان فرمانروایی خود دستاوردهای مهمی داشت؛ از غلبه بر خوارج، علویان و طاهریان تا گشودن کرمان و فارس. پس از ورود به فارس و سپس خوزستان، قصد کرد بغداد، مرکز خلافت عباسی، را فتح کند. رویاروییهای سختی با عباسیان داشت اما کمی پیش از رسیدن به هدف، در ناحیه خوزستان کنونی درگذشت.

از اقدامات اثرگذار یعقوب، جان بخشیدن دوباره به زبان فارسی بود؛ او زبان پارسی دری را زبان رسمی حکومت اعلام کرد و پس از او سامانیان این مسیر را ادامه دادند تا فارسی در سرزمینهای دیگر نیز گسترش پیدا کند.

چه زمانی برای سفر به دزفول بهتر است؟

دزفول در بهار سرسبز و خوش آب و هواست و همین فصل را به بهترین زمان سفر تبدیل میکند. تابستانهای دزفول گرم است و انتخاب مناسبی برای گردش نیست. پاییز و زمستان هم هوای قابل قبول و دلپذیری دارند و برای سفر میتوان روی آنها حساب کرد.

درباره آرامگاه یعقوب لیث بیشتر بدانید

شهرت آرامگاه بیش از هر چیز به خاطر گنبد خشتی دندانه دار آن است. بسیاری از مسافران هنگام سفر به دزفول، دیدن این بنا را در فهرست اولویتهای خود میگذارند. «دستی بر ایران» با معرفی جاذبه های تاریخی و گردشگری شهرهای مختلف تلاش میکند برنامه سفر شما دلپذیرتر شود.

موقعیت آرامگاه روی نقشه

نقشه زیر جای دقیق این آرامگاه را نشان میدهد:

سوالات رایج درباره آرامگاه یعقوب لیث صفاری

در ادامه چند پرسش و پاسخ آورده ایم. اگر سوال دیگری دارید در بخش دیدگاههای همین صفحه مطرح کنید.