نمایش
کریمخان زند از سرداران برجسته سپاه نادرشاه بود که در دورهای لبریز از آشفتگی سیاسی و اقتصادی، توانست قبایل اثرگذار را گرد هم آورد و گستره وسیعی از ایران را زیر فرمان خود سامان بدهد. او پایهگذار حکومت زندیه و در تاریخ با لقب «وکیلالرعایا» شناخته میشود. در سالیان حکمرانیاش برای رفاه مردم و آبادانی شهرها دست به اصلاحات و تدابیر متعددی زد؛ نتیجه آن بود که کشور به آرامش و امنیت نسبی رسید و سطح معیشت جامعه رو به بهبود گذاشت.
کریمخان زند چه کسی بود؟
محمدکریم بهادرخان زند، زاده ۱۷۰۷ میلادی، بنیانگذار دودمان زندیه در ایران است. او که به «کریمخان زند» شهرت یافت، میان سالهای ۱۷۵۱ تا ۱۷۷۹ میلادی بر بخش اعظم ایران فرمان راند. هرچند خراسان و بلوچستان در قلمرو او نبود، اما مناطقی چون قفقاز و حتی بصره برای مدتی به تصرف او و سپاهش درآمد. بسیاری از منابع، کریمخان را از نیکنامترین زمامداران ایران پس از ورود اسلام میدانند.
کریمخان نخست رهبری طایفه زند را بر عهده داشت و در عهد نادرشاه در شمار سرداران خوشنام به حساب میآمد. او از تبار ایلهای لر بود و به گویشهای لکی و لری سخن میگفت. زندگیگاه زندیان عمدتاً دشتهای همدان و نواحی مرکزی زاگرس بود. براساس شواهد تاریخی، محل استقرار ایل زند روستاهای کمازان و پری در نزدیکی ملایر معرفی شده است. کریمخان فرزند اینقانخان لر و از شاخههای لک و لر به شمار میآمد.
به قدرت رسیدن کریمخان زند
با مرگ نادرشاه افشار و گسترش ناامنی، اقتدار دولت مرکزی فرو نشست. در این میان، حاکمان محلی و سرداران نادری سر به شورش برداشتند و هرکدام داعیه پادشاهی داشتند. در دورهای کوتاه، افراد گوناگون بر بخشهایی از ایران مسلط شدند؛ از جمله:
- احمدشاه درانی در نواحی شرقی ایران؛
- محمدنصیرخان احمدزهی در بلوچستان؛
- محمدحسنخان قاجار در استرآباد؛
- آزادخان افغان در شمال کشور؛
- علیمردانخان چهارلنگ در برخی مناطق بختیاری.
در میانه این آشوب، کریمخان برای آرامسازی اوضاع راهی لرستان شد. هدفش مهار مدعیان و پایان دادن به بینظمی بود. او ابتدا نواحی خراسان و کِزاز را گرفت، سپس بر حاکم اردلان (کردستانِ امروز عراق و ترکیه) و فرمانروای همدان چیره شد. در ادامه برای تصاحب اصفهان و عراق به شاهرخمیرزا افشار و ابوالفضلخان بختیاری یورش برد.
برای بازگرداندن نظم، کریمخان نواده شاهسلطانحسین صفوی را به نام شاه اسماعیل سوم ــ که کمسال بود ــ بر تخت نشاند و خود را نائب او معرفی کرد تا با پشتوانه مشروعیت، به اداره امور بپردازد. او سرانجام توانست نواحی جنوبی، شمالی و غربی را آرام کند و زیر فرمان واحد درآورد.
پس از پیروزی صادقخان، برادر کریمخان، در فتح بصره، نفوذ ایران بر جزایر جنوبی خلیجفارس، بحرین و اروندرود تقویت شد. آنگاه کریمخان محمدحسنخان قاجار را مغلوب کرد و در دیوانخانه قدیم تهران خود را «وکیلالرعایا» خواند. این آغاز دوره فرمانروایی او بود؛ اما چون از عنوان پادشاه خوشش نمیآمد، لقب وکیلالرعایا را برگزید و به فروتنی شهره شد.
اوضاع ایران در دوران حکومت کریمخان چگونه بود؟
کریمخان به نرمخویی و رعیتنوازی شناخته میشد. سادهزیست بود و از تجملات سلطنتی پرهیز داشت. با تدبیر و درایت، آرامش و رفاهی نسبی برای جامعه فراهم آورد. در این دوره، دانشمندان ارج میدیدند و کارگاههای شیشهگری و چینیسازی در ایران راه افتاد. تجارت و بازرگانی نیز رونق گرفت.
در زمان وکیلالرعایا، دولتهای اروپایی موفق به کسب امتیازهای چشمگیر نشدند، چراکه نگاه خوشبینانهای به آنها وجود نداشت؛ با این حال، دادوستد ایران با همسایگان و کشورهایی چون فرانسه و انگلستان برقرار بود.
کریمخان که از دشواریهای معیشتی مردم آگاه بود، کوشید جامعه را از آتش جنگ دور نگه دارد و بار خراج نظامیان را بر دوش رعیت سبک کند. بخش بزرگی از درآمدها صرف رفع نیازهای عمومی میشد. در نتیجه اقتصاد مردم رو به بهبود رفت و درآمدها پاسخگوی هزینههای زندگی شد؛ همین رویکرد، آوازه خوش او را میان مردم گسترد.
شیراز به عنوان پایتخت برگزیده شد و بناهای برجستهای در آن ساخته شد: کاروانسراها، بازار وکیل، حمام وکیل، ارگ کریمخانی و مسجد وکیل. همچنین آرامگاههای حافظ و سعدی مرمت شد. هنر نیز محل توجه بود و برخی موسیقیدانان زن و مرد نامدار شدند.
در این دوره، عالمان دینی احترام اجتماعی داشتند اما برخلاف عصر صفویه سهم اندکی در مناصب حکومتی ایفا میکردند. رسیدگی به امور شرعی مردم بر عهده آنان بود و بالاترین مقامشان قضاوت در دستگاه عدلیه به شمار میرفت.
گفتهاند کریمخان با خرافات میانهای نداشت و بیشتر به آراء دانشمندان و منجمان اعتماد میکرد.
وضعیت ایران بعد از مرگ کریمخان
وکیلالرعایا در سالهای پایانی عمر به بیماری سل دچار شد. ضعف ناشی از بیماری و خبر شورشهایی در برخی ولایتها او را اندوهگین کرد و سرانجام پس از نزدیک به سه دهه زمامداری در بستر بیماری چشم از جهان فروبست.
اندکی پس از درگذشت او، فرزندانش برای تصاحب قدرت روبهروی هم ایستادند. در نبردی سهروزه، زکیخان ــ از یاران کریمخان ــ بر رقبا چیره شد. پیکر کریمخان در آن سه روز دفن نشد و بر زمین ماند؛ پس از استقرار زکیخان، بنا بر وصیت و مطابق آیین شاهنامه، او را در مقبره عمارت کلاهفرنگی به خاک سپردند.
پس از کریمخان، چند پادشاه زند بر ایران حکومت کردند که جمع مدت پادشاهیشان به هفده سال نیز نرسید. کشمکشهای پیاپی برای قدرت، سامانه کشور را آشفته کرد و نهایتاً مردم تاوان زیادهخواهیها و سپس برآمدن قاجاریه را پرداختند.
کلام آخر
دوران فرمانروایی کریمخان و برآمدن زندیان، برای ایران روزگاری کمتنشتر رقم زد. اسناد تاریخی از رضایت نسبی مردم، سادهزیستی «وکیلالرعایا» و شیوه حکمرانی ملایم او حکایت دارند. کریمخان که از ایل زند و تیرههای لک و لر همدان برخاسته بود، عمدتاً به فارسی و لری سخن میگفت.
«دستی بر ایران» با انتشار یادداشتهای تاریخی، خوانندگان را با زوایای گوناگون گذشته ایران آشنا میکند؛ این نوشتار نیز مروری بود بر ریشه زندیان و سیمای ایران در عهد کریمخان زند.
