نمایش
اصفهان شهری است که حتی شنیدن نامش، جلوه و وقار آن را پیش چشم میآورد. آوازه این شهر تا حد زیادی به سبب مسجدها و منارههای کمنظیرش است. در میان آنها، مسجد حکیم اصفهان با معماری فاخر ایرانی میدرخشد و از دیدنیهای شاخص اصفهان به شمار میآید. اهمیت هنری و تاریخی این بنا باعث شد در سال ۱۳۱۳ خورشیدی در فهرست آثار ملی ایران ثبت شود.
این مسجد در روزگار صفویان و بر خرابههای مسجدی کهن از دوره دیلمی به نام «جورجیر» بنا گردید. بنابراین با وجود تفاوت نامها، پیوستگی مکانی این دو مجموعه سبب شده سردر جورجیر امروز بخشی از مجموعه مسجد حکیم محسوب شود.
روایت پیدایش و ساخت مسجد حکیم اصفهان
بنای مسجد در واپسین سالهای حکومت صفوی و به عهد شاه عباس دوم شکل گرفت. بانی این مجموعه حکیم محمد داوود، پزشک دربار شاه بود و از همین رو مسجد به نام «حکیم» شناخته شد. نوشتههای منقوش بر سردرها و ایوانها نشان میدهد آغاز و انجام کار به سده هفدهم میلادی بازمیگردد.
شناسههای معماری مسجد حکیم
مساحت این مجموعه نزدیک به ۸۰۰۰ مترمربع است و در ساخت آن عمدتاً از آجر بهره گرفتهاند. مسجد از گونه چهارایوانی است و مناره و گنبد شاخص و مرتفع ندارد. آجرکاریهای ظریف، کاشیکاری، گرهچینی و بهویژه کتیبهنگاری به شیوه خط بنایی از امضاهای بصری بنا به شمار میروند.
در طرح مسجد حکیم سه ورودی اصلی، دو سکو، چهار ایوان، چهار شبستان، چهار محراب، حوضخانه و صحن مرکزی دیده میشود. در ادامه به هریک به اختصار اشاره میکنیم.
سردرهای صفوی؛ خوانش نقش و کتیبه
سه ورودی مسجد در اضلاع شمالی، شرقی و غربی جای گرفتهاند و هر یک سردری با جزئیات ویژه دارند.
ورودی غربی در انتهای کوچهای بنبست قرار دارد که به خیابان حکیم میپیوندد. سردر این بخش با قوس منحنی شکل گرفته و درون قوس با مقرنسهای ساده گچی آراسته شده است.
سردر شرقی به صورت پنجضلعی ساخته شده و در دو سویش دو سکو دیده میشود. بر فراز آن کتیبهای با اشعار فارسی و کاشینگارههایی با مضامین شهادتین و نامهای الهی به چشم میخورد. این سردر نیز قوسدار است و درون قوس مقرنسکاری چشمنواز اجرا شده است.
همچنین در سردر شرقی دو «پشتبغل» دیده میشود که با خط بنایی (کوفی زاویهدار) تزیین شدهاند. در معماری، پشتبغل به دو مثلث دو سوی قوس گفته میشود؛ گویی نیمدایره قوس را به دو بخش تقسیم کرده باشید.
سردر شمالی با طراحی خوشتناسب خود ایوانی کوچک به پهنای ورودی دارد. دو سکو در طرفین، آجرکاری و کاشیکاری هماهنگ، و کتیبههایی شامل آیات قرآن، روایات، نام بانی و تاریخ آغاز ساخت، از عناصر شاخص این ورودی است.
چهار ایوان؛ ترکیب فضا و تقارن
پس از گذر از سردرها به صحن میرسیم. ابعاد حیاط مرکزی حدود ۵۳ در ۶۱ متر است. در چهار سوی صحن، چهار ایوان قرار گرفته و در مرکز، حوض سنگی مستطیلشکل دیده میشود. در دو طرف حوض سکویی برای وضو تعبیه شده است.
هر ایوان ویژگیهای خاص خود را دارد:
- ایوان شمالی ۱۵ سانتیمتر بالاتر از کف صحن قرار گرفته، حدود ۹ متر ارتفاع و ۱۱.۵ متر طول دارد. ازاره آن تا ارتفاع ۱.۲۰ متر با کاشی معقلی آراسته شده و کتیبهای مشتمل بر اشعار ستایشگر مسجد نیز در این ایوان دیده میشود.
- ایوان جنوبی تقریباً همتای ایوان شمالی است اما در آرایهها تفاوتهایی دارد. بالای دهانه ایوان با مقرنسکاری پوشیده شده و میان خطوط رسمیبندی جای گرفته است.
ایوانهای شرقی و غربی نیز قرینهاند و چنین توصیف میشوند:
- ایوان غربی حدود ۸ متر عرض دارد. در هر سوی آن یک طاقنما و سه ایوانچه با عرض کمتر از ۵ متر دیده میشود. از طریق طاقنماها راهی به حجرههای بالایی باز میشود.
- ایوان شرقی دارای شاهنشین و طولی نزدیک به ۵.۵ متر است. بر فراز آن ایوانکی (بالکن) تعبیه شده که دسترسی حجرهها از همانجاست.
شبستانها و محرابها؛ قلب عبادی بنا
پشت ایوان جنوبی و زیر گنبد، شبستان اصلی مسجد قرار دارد؛ فضایی مربع با اضلاع ۱۱.۵ متر. بزرگترین و آراستهترین محراب بنا در همین شبستان جای گرفته است.
سطوح درونی و بیرونی محراب با کاشیهای فیروزهای پوشانده شده و ازاره آن تا ارتفاع ۱.۳۰ متر سنگ مرمر دارد. در لبه بیرونی محراب، کتیبهای ۸۰ سانتیمتری با زمینه لاجوردی دیده میشود که آیات قرآن بر آن نقش بسته است.
در دو سوی شبستان اصلی، دو شبستان با ابعاد ۷.۵ در ۲۲ متر قرار دارد. در بخشهای شرقی و غربی هر یک سه ورودی به راهروهای پیرامونی باز میشود و محرابهای این شبستانها کوچکتر از محراب اصلیاند.
در ضلع غربی نیز شبستان دیگری قرار دارد که به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم شده و برای زمستان مورد استفاده بوده است.
نشانی و مسیر دسترسی مسجد حکیم
این مسجد تاریخی در انتهای بازار رنگرزان واقع شده است. برای دسترسی، نخست به بازار اصفهان بروید؛ سپس از خیابان مسعودیه وارد خیابان باغ قلندرها و در ادامه به خیابان مسجد حکیم برسید.
سفر به اصفهان؛ چرا دیدن مسجد حکیم واجب است
اگر به دیدار مکانهای مذهبی با پیشینه تاریخی علاقهمندید، «دستی بر ایران» بازدید از مسجد حکیم را پیشنهاد میکند. این مسجد با ظرافتهای فراوان معماری صفوی، تصویری روشن از شکوه آن دوره پیش چشم شما میگذارد.
چه با تور داخلی و چه به صورت انفرادی به اصفهان میروید، این اثر را در برنامهتان بگنجانید. جاذبههای اصفهان بسیار است، اما مسجد حکیم در میان مساجد صفوی جایگاهی برجسته دارد.
مسجد حکیم اصفهان در کدام بافت قرار دارد؟
این مسجد در محله قدیمی حکیم یا جورجیر اصفهان قرار دارد. در ادامه میتوانید موقعیت دقیق آن را مشاهده کنید:
سوالات پرتکرار درباره مسجد حکیم
اگر پاسخ خود را اینجا نیافتید، در بخش دیدگاهها برایمان بنویسید؛ حتماً پاسخ خواهیم داد.
این بنای مذهبی در کدام دوره تاریخی ساخته شد؟
این مسجد چهارایوانی در روزگار صفوی، بهویژه در دوران حکومت شاه عباس دوم، بنیاد گرفته است.
خط کتیبههای مسجد اثر کدام خوشنویس است؟
کتابت کتیبههای سردرها و ایوانها به دست محمدرضا امامی، خوشنویس نامدار عهد صفوی، انجام شده است.
چرا این بنا «مسجد حکیم» نامیده شد؟
زیرا بانی آن حکیم محمد داوود، پزشک دربار شاه عباس دوم بود؛ hence نام «حکیم» برای مسجد باقی مانده است.
منشأ اشتباه گرفتن مسجد حکیم با جورجیر چیست؟
نزدیکی مکانی این دو مجموعه در یک بافت تاریخی و فاصله کم میانشان، باعث خلط نامها شده؛ با این حال هرکدام بنایی مستقلاند.
آیا نشانهای از مسجد دیلمی مجاور باقی است؟
روبهروی سقاخانه حکیم، «سردر جورجیر» بهعنوان یادگار برجای مانده از دوره دیلمی دیده میشود؛ نمونهای چشمنواز از آجرکاری و گرهسازی به سبک رازی که هم در سازه و هم در آرایهها هنرمندانه اجرا شده است.
