روستای اصفهک؛ تجربه معماری خاکی و روح‌نواز کویر!

یکی از روستاهای کویری و دیدنی های طبس در استان خراسان جنوبی، اصفهک است؛ آبادی ای باسابقه که آوازه آن به خاطر بافت قدیمی و منسجمش است. در این محدوده تاریخی، خانه های مسکونی، مسجد و حمام سنتی کنار هم نشسته اند و فاصله بناها از هم بسیار کم است. گذرهای باریک با ساباط های طاق دار به هم می رسند و پیاده روی در آنها تجربه جذابی است. در سال ۱۳۹۵ نیز رصدخانه ای در روستا ساخته شد تا علاقه مندان بتوانند آسمان صاف و پرستاره کویر را تماشا کنند.

بد نیست بدانید روستای اصفهک خراسان جنوبی در سال ۲۰۲۴ از سوی سازمان جهانی گردشگری به عنوان یکی از برترین روستاهای گردشگری معرفی شد.

آنچه خواندید فقط بخشی از جذابیت های اصفهک است. با ادامه مطلب، شناخت شما از این روستای تاریخی کامل تر می شود.

روایت شکل‌گیری و تاریخ اصفهکِ طبس

اصفهک از کهن ترین آبادی های حوالی طبس به شمار می رود، هرچند زمان دقیق شکل گیری آن روشن نیست. این روستا در زلزله شدید ۷٫۸ ریشتری سال ۱۳۵۷ که در طبس رخ داد، آسیب دید اما به طور کامل از بین نرفت. آن حادثه شمار زیادی از خانه ها را ویران کرد و جان بسیاری را گرفت.

پیش از زلزله، مردم در همان بافت تاریخی ساکن بودند. پس از رخداد، ساکنان مدتی در چادر زندگی کردند و چند سال بعد، واحدهای مسکونی جدید در بیرون از بافت قدیمی ساخته شد. به همین دلیل، محله تاریخی با وجود باقی ماندن بخشی از خانه های کاهگلی سالم، خالی از سکنه شد.

در کنار خانه ها، بناهایی مانند مسجد جامع و حمام عمومی نیز وجود داشت که از تخریب جان سالم بردند. با کمک اهالی، مسئولان و کارشناسان، مرمت این آثار آغاز شد و چهره تاریخی روستا دوباره جان گرفت.

همزمان با این اقدامات، رصدخانه ای نیز در روستا ساخته شد. این سازه با سه دیوار آجری هم مرکز طراحی شده و امکان رصد آسمان بی ابر کویر را فراهم می کند تا شب ها گردشگران و مردم محلی ستاره ها و اعماق آسمان را بهتر ببینند.

ترکیب جمعیت و اقتصاد محلی اصفهک

بر اساس سرشماری ۱۳۸۵، جمعیت روستا ۷۲۶ نفر در ۹۲ خانوار ثبت شده است. معیشت در اصفهک همچون بسیاری از روستاها بر کشاورزی و دامداری استوار است.

زعفران، نارنج و خرما از محصولات شاخص منطقه به حساب می آیند و به عنوان سوغاتی نیز شناخته می شوند.

کرت های کشاورزی روستا محل کشت زعفران و پونه است و فروش آنها بخشی از درآمد خانوارها را تامین می کند. وجود قنات های پرآبی مثل قنات توکل آباد در داخل روستا و قنات های عباس آباد، ده نو و اسکندرآباد در پیرامون، امکان کشت را مهیا می کند.

از صنایع دستی روستا نیز باید به قالی های دستباف اشاره کرد که توسط دختران و زنان بافته می شود؛ دست آفریده هایی ارزشمند که امید می رود تولیدشان تداوم یابد.

چهره معماری اصفهک و مشخصات بناها

از شاخصه های مهم اصفهک، بافت تاریخی آن است که به معماری بومی مناطق کویری شباهت دارد. خانه های کاهگلی متراکم و نزدیک به هم ساخته شده اند و میان آنها گذرهای باریکی قرار دارد که با ساباط های طاق دار به هم متصل می شوند.

این نزدیکی در تابستان سایه بیشتری در کوچه ها ایجاد می کند و تابش مستقیم خورشید را بر دیوارها کاهش می دهد؛ نتیجه اینکه تبادل حرارتی کمتر شده و فضای داخلی خانه ها خنک تر می ماند. در زمستان نیز تراکم بناها به حفظ گرما کمک می کند و محیط داخلی گرم تر است.

بام خانه های بافت قدیم عمدتا گنبدی است. وقتی آفتاب مستقیم می تابد، تنها بخشی از گنبد نور می گیرد و بخش دیگر در سایه می ماند؛ همین موضوع باعث جذب گرمای کمتر و تعدیل دمای داخل می شود.

مسجد جامع روستا نیز هماهنگ با همین الگو ساخته شده است؛ فضایی کوچک با چند پنجره در یکی از اضلاع و گنبدی کاهگلی بر بام.

گرمابه کهن اصفهک

از بناهای قدیمی واقع در بافت سنتی، حمام اصفهک است که با الگوی حمام های کهن ساخته شده. اجزای آن شامل درگاه های کوتاه، سربینه، سکوهای نشیمن و حوضی در میانه است. امروز همه این بخش ها مرمت شده و برای بازدید عموم در دسترس است.

آیین‌ها و رسم‌های مردم اصفهک

در اصفهک، که قدمتی طولانی دارد, رسم ها و عادت های جالبی رواج داشته است. یکی از آنها «چراغن اصفهکی» است که از روزگار نبود برق به جا مانده.

در این رسم، اعضای فامیل در خانه یکی گرد هم می آمدند و هرکس فانوسی همراه داشت. با این کار هم دید و بازدید تازه می شد و هم لازم نبود در همه خانه ها چراغی روشن باشد؛ محفل روشن تر و گرم تر می شد.

امروز نیز برای زنده نگه داشتن این یادگار، شب هنگام در برخی نقاط روستا فانوس ها را روشن می کنند.

مسیرهای رسیدن به اصفهک و نشانی دقیق

اصفهک در کیلومتر ۳۸ شرق طبس در استان خراسان جنوبی قرار دارد. برای رسیدن به روستا ابتدا به طبس بروید، سپس وارد خیابان خرمشهر و بعد به سمت بلوار شهید عباس پور حرکت کنید. از آنجا وارد جاده طبس-دیهوک شوید و پس از طی حدود ۳۸ کیلومتر به اصفهک می رسید.

گزینه‌های اقامت و امکانات رفاهی روستا

در بافت تاریخی اصفهک یک اقامتگاه بوم گردی زیبا فعالیت می کند که پذیرای مسافران از نقاط مختلف کشور است. در این مجموعه امکاناتی مانند رستوران، سرویس بهداشتی و حمام برای راحتی مهمانان فراهم شده است.

چه فصلی برای سفر به اصفهک بهتر است؟

با توجه به موقعیت کویری، بهترین زمان سفر پاییز و زمستان است. اوایل بهار نیز هوا معتدل بوده و برای گردش مناسب است. هرچه به تابستان نزدیک می شویم دما بالاتر می رود و گرمای شدید می تواند سفر را دشوار کند؛ به همین دلیل معمولا در میانه تابستان مسافران کمتری راهی روستا می شوند.

بازدید از اصفهک و محله کهن را از قلم نیندازید

در جای جای ایران روستاهایی با طبیعت دلنشین و هوای پاک دیده می شود که نامشان بر سر زبان ها افتاده است. اصفهک نیز از همین دست است، با این تفاوت که بافت تاریخی منحصربه فرد و درختان نخل و نارنج، آن را خاص تر کرده. «دستی بر ایران» پیشنهاد می کند در سفر به طبس، دیدار از این روستا را فراموش نکنید.

اصفهکِ گردشگری دقیقاً کجاست؟

این آبادی از توابع بخش دیهوک است و در محدوده شهرستان طبس در استان خراسان جنوبی قرار دارد. موقعیت دقیق آن را در نقشه زیر می بینید:

پرسش‌های رایج درباره اصفهک

پس از مطالعه این مطلب و بخش سوالات زیر، نظر یا انتقاد خود را در دیدگاه ها بنویسید. با شوق پاسخگوی شما خواهیم بود.