نقش رستم؛ تاریخچه، نقشه و عکس

برای گردش در میان دیدنی‌های شیراز، کافی است چند کیلومتر از تخت‌جمشید فاصله بگیرید تا به محوطه باستانی نقش رستم برسید. ساکنان بومی طی قرن‌ها با دیدن این سنگ‌نگاره‌های باشکوه، آنها را به پهلوان نامدار شاهنامه پیوند دادند و از همین رو این جایگاه را «نقش رستم» نامیدند.

کاربری این محوطه دست‌کم به هزاره دوم پیش از میلاد می‌رسد. نشانه آن، نگاره‌ای با سبکی کاملاً متفاوت در کنار یکی از آثار دوره ساسانی است که آن را به عصر عیلام نسبت می‌دهند. در سده‌های سوم و چهارم پیش از میلاد، پس از آن‌که داریوش بزرگ اینجا را آرامگاه خود برگزید، دیگر شاهان هخامنشی نیز سنگ‌مقبره‌هایشان را در همین صخره‌ها تراشیدند.

در پیشانی این کوه، سازه‌ای مکعب‌گون (کعبه زرتشت) از همان دوران پابرجاست. سپس در روزگار ساسانی، حدود سده‌های سوم و چهارم میلادی، فرمان داده شد روایت رویدادهای مهم آن عصر بر پهنه همین کوه‌ها حک شود.

جغرافیا و جایگاه نقش رستم

در انتهای رشته‌کوهی به نام «حسین»، جایی که گویی سنگ‌ها پیش از فرود آمدن خم شده‌اند، دیواره‌هایی عمودی قد برافراشته‌اند؛ سطحی ایده‌آل برای نمایش روایت‌های سنگی به رهگذران. این رهگذران فقط مسافران امروز نبودند.

جاده‌ای شاهی از تخت‌جمشید آغاز می‌شد، از برابر نقش رستم می‌گذشت و به اکباتان می‌رسید. رهروان این مسیر، هم سنگ‌نگاره‌ها را می‌دیدند و هم آرامگاه‌های تراشیده در صخره را.

محوطه میان تخت‌جمشید و شهر باستانی استخر قرار گرفته؛ شهری که هنگام ساخت تخت‌جمشید محل زندگی هنرمندان و صنعتگران برجسته بود. استخر در دوره هخامنشی آبادترین کانون سکونت به‌شمار می‌آمد و تا یورش عرب‌ها در قرن هفتم میلادی رونق خود را حفظ کرد.

امروز بزرگراه و راه‌آهن شیراز–اصفهان از دشت پیش‌روی این محوطه می‌گذرند. کنار نقش رستم، زمین‌های کشاورزیِ حاصلخیز دیده می‌شود که در آنها ذرت، گوجه، گندم و… کشت می‌شود. در گذشته به سبب جریان رودخانه‌ای پرآب در این دره، باروری خاک حتی بیشتر هم بوده است.

یافته‌های تاریخی در نقش رستم

آثار موجود در این محوطه به سه دوره متفاوت تعلق دارند که در ادامه معرفی می‌شوند:

نقش‌برجسته عیلامی

این نگاره با سبکی ساده‌تر از آثارِ ادوار بعدی و با قدمتی بیشتر شناخته می‌شود. تصویر، مردی ایستاده را نشان می‌دهد که احتمالاً بخشی از ترکیبی بزرگ‌تر بوده است. متأسفانه در دوره بهرام دوم، بخش‌هایی از آن زدوده و کنده‌کاری‌های تازه جایگزین شد. از شیوه پوشش و اجرا برمی‌آید که این نقش‌برجسته عیلامی است.

معماری آرامگاه‌ها و نگاره‌های هخامنشی

چهار آرامگاهِ تراشیده در دل کوه حسین به خشایارشاه، داریوش بزرگ، اردشیر یکم و داریوش دوم منسوب است. ساختار کلی آنها مشابه است؛ تنها آرامگاه داریوش بزرگ به‌واسطه کتیبه‌های فراوان میخی، متن‌دارتر است. الگوی آرامگاه‌سازی در صخره از مادها به ایرانیان رسید؛ نمونه‌های مادها در غرب ایران قدیمی‌ترند.

در نمای همه این آرامگاه‌ها، صلیب‌های ایرانیِ حجاری‌شده دیده می‌شود. بالای ورودی مانند سرسراهای کاخ، صف مردمانی از ملل گوناگون تخت شاهی را بر دوش دارند. بالاتر، مردی میانسال کنار آتشدان با دستی افراشته و دستی در ادای احترام ایستاده است. فروهر در میانه بالا و نقش خورشید در گوشه راستِ بالا، یادآور باورهای مهری است.

پس از ورودی هر آرامگاه، دهلیزی کوتاه به تالاری وسیع می‌رسد که در آن گورها به شیوه سارکوفاگوس (تابوت‌دان سنگی) برای شاهان و خاندانشان تراشیده شده است. پادشاهان هخامنشی پیش از قرار گرفتن در سارکوفاگوس مومیایی می‌شدند. دیگر اعضای خاندان الزاماً هم‌زمان با شاه دفن نمی‌شدند؛ جایگاه‌ها برای دفن‌های بعدی پیش‌بینی شده بود.

کتیبه‌های آرامگاه داریوش بزرگ، تصویری روشن از اوضاع سیاسی، دینی و اجتماعی آن عصر می‌دهند. خود او دستور تهیه نوشتارهایی بر پوست، سفال و سنگ را داد تا رویدادها ثبت شوند؛ میراثی که امروز دانسته‌های ما از تخت‌جمشید و زندگی هخامنشیان به آن تکیه دارد.

کعبه زرتشت

سازه‌ای که امروز به «کعبه زرتشت» معروف است، بنا به روایت‌های محلی از گذشته چنین نام گرفت تا در هجوم‌ها از تعرض در امان بماند. همان‌گونه که پیامبر اسلام کعبه‌ای برای عبادت پیروان تعیین کرد، مردم این دیار می‌کوشیدند نشان دهند باورشان به یکتاپرستیِ زرتشتی ریشه‌دار است.

زرتشت، پیام‌آور ایران باستان، همانند مسلمانان با بت‌پرستی مخالفت داشت و خدا را یگانه می‌دانست؛ شاید همین هم در حفاظت از بنا مؤثر بود. کاربری دقیقِ کعبه زرتشت هنوز محل بحث است: از آرامگاه هخامنشی و آتشکده تا خزانه اوستا یا سازه‌ای تقویمی برای سنجش زمان.

تراز اصلی ساخت بنا حدود شش متر پایین‌تر از سطح کنونی بوده است. روزگاری دیواری همه‌ی مجموعه را در بر می‌گرفت که اکنون از میان رفته و تنها پشته‌ها نقش حصار را ایفا می‌کنند.

سنگ‌نگاره‌های ساسانی

شاهان ساسانی نقش رستم را صحنه نمایش پیروزی‌ها، نبردها و مراسم تاج‌گذاری دانستند. آن دوران، زمان رویارویی‌های پیاپی ایران و روم بود؛ جنگ‌هایی که پیامدهای تلخی چون ویرانی و فقر برای مردم ایران داشت. این دوره پس از میلاد مسیح و هم‌زمان با شکل‌گیری دولت‌های مسیحی مانند روم و ارمنستان سپری شد.

با نقش‌پررنگ موبدان زرتشتی در ساختار حکمرانی، محدودیت‌های مذهبی بر پیروان دیگر ادیان شدت یافت. تصویر کرتیر، نامدارترین موبد ساسانی، در کنار دیگر کتیبه‌ها حک شده و نشان می‌دهد چگونه او بر مخالفان می‌تاخت.

غلبه شاپور اول بر والرین، امپراتور روم، رویدادی محوری بود؛ به همین دلیل نقش آن بر صخره‌ها آمده و گزارشش بر بخش پایینی کعبه زرتشت کنده شده است.

سبک ساسانی با عیلامی و هخامنشی تفاوت آشکار دارد: چهره‌ها تمام‌رخ، تناسبات اغراق‌شده، بازوان و ساق‌ها ستبر و شانه‌ها پهن‌اند. همراهی شخصیت‌های دینی با شاه و خاندانش نیز دیده می‌شود؛ گاهی نمایندگان اهورامزدا یا الهه‌هایی مانند آناهیتا در قاب حضور دارند.

راهنمای بازدید از محوطه

اگر تنها یا همراه تور به شیراز آمده‌اید، بازدید از نقش رستم و ظرافت‌های هنری‌اش را در برنامه بگذارید.

در این محوطه، هنر عیلامی، هخامنشی و ساسانی را هم‌زمان خواهید دید؛ تجربه‌ای که علت انتخاب این صخره‌ها و اهمیت جایگاه را روشن می‌کند. پس از آن، سر زدن به دیگر جاذبه‌های اطراف شیراز را هم از دست ندهید.

آدرس و مسیر دسترسی

نقش رستم در ۶ کیلومتری شمال مرودشتِ شیراز و در محدوده زنگی‌آبادِ استان فارس قرار دارد. مختصات دقیق این محوطه را در ادامه می‌بینید:

سوالات رایج درباره نقش رستم

برای دریافت پاسخ دیگر پرسش‌ها، از بخش دیدگاه‌های همین مطلب با ما در ارتباط باشید؛ در کوتاه‌ترین زمان پاسخ می‌دهیم.

چه کسی برای نخستین‌بار نقش رستم را بررسی کرد؟

در سال 1923 میلادی، ارنست هرتسفلد، باستان‌شناس آلمانی، نخستین کاوش‌های علمی را در این محوطه انجام داد.

چرا این محوطه را «نقش رستم» نامیده‌اند؟

سنگ‌نگاره‌های متعددی در اینجا روایتگر نبردها و پیروزی‌های شاهان ایرانی‌اند. شباهت این روایت‌ها به پهلوانی‌های رستمِ شاهنامه سبب شد مردم آن را نقش رستم بنامند.

نام‌های دیگر نقش رستم چیست؟

این محوطه نزدیک کوه‌هایی است که به «سه‌گنبدان» یا «دوگنبدان» معروف‌اند. کوهی که نگاره‌ها بر دیواره‌اش کنده شده، نزد مردم با نام‌هایی چون «کوه حاجی‌آباد»، «کوه استخر»، «کوه حسین» یا «کوه نِفِشت» نیز شناخته می‌شود.

نقش رستم به کدام دوره‌ها تعلق دارد؟

یافته‌ها از دوره‌های عیلامی، هخامنشی و ساسانی بر جا مانده است. وجود آرامگاه‌های شاهان هخامنشی نیز این محوطه را همواره برجسته کرده است.

کاربری کعبه زرتشت در گذشته چه بوده است؟

نظر قطعی وجود ندارد. برخی آن را آتشکده یا محل آیین‌های مذهبی دانسته‌اند؛ گروهی آن را خزانه اوستا و اسناد دینی معرفی کرده‌اند. پژوهش‌های تازه‌تر این سازه را ابزاری گاه‌شمار می‌دانند که با اندازه‌گیری سایه در گوشه‌ها زمان را تعیین می‌کرده و حتی موعد برگزاری آیین‌های نوروزی شاهان هخامنشی در تخت‌جمشید را می‌نمایانده است.

آرامگاه کدام شاهان هخامنشی در نقش رستم است؟

آرامگاه‌های داریوش بزرگ، خشایارشاه، اردشیر یکم و داریوش دوم در سینه این کوه کنده شده است.