نمایش
«آیین مهر» یا «مهرپرستی» از کهن ترین کیش های ایرانی است که بر محور ستایش ایزد «مهر» یا «میترا» شکل گرفته. ایرانیان روزگار باستان، پیش از رواج کامل آیین زرتشت و تا اواخر ساسانی، مهر را نگهبان پیمان، پهلوانی و روشنایی می شناختند. یافته های تاریخی نشان می دهد این کیش در ایران پیش از دین زرتشت رواج داشته. در ادامه، مهم ترین مفاهیم و سرفصل های مرتبط را مرور می کنیم.
میترائیسم یا مهرپرستی به چه معناست؟
بر پایه اسناد تاریخی، کیشی که رومیان آن را «میترائیسم» یا «اسرار میتراس» می گفتند، ریشه ایرانی دارد و بر پرستش میترا، ایزد پاکی، نبرداوری و نور استوار است. این آیین در سده های دوم و سوم میلادی، از هند تا اسپانیا پیروانی داشت.
در روایت رومی، «میتراس» ایزد جنگاور و مردانه است که همواره خنجر یا شمشیر در دست دارد. جامعه پیروان او ساختاری هفت درجه ای برای تشرف و ضیافت های آیینی داشت و اعضا در مهرابه ها گرد هم می آمدند.
تا کنون آثار این آیین در 420 نقطه جهان شناسایی شده: بیش از 1000 کتیبه و حدود 700 تصویر از صحنه گاوکشی مقدس به دست میترا (تاروکتونی). تنها در شهر روم نزدیک به 680 پرستشگاه میترا یافته اند.
ریشه و معنی واژه «میترا»
«میترا/میثره» یکی از ایزدان کهن ایران است. در اوستا این نام به معنی «عهد و پیمان» آمده. واژه ریشه هندوایرانی دارد و برخی ویژگی هایش همسایه باورهای هندوان درباره «شیوا» و ایزد مهر دانسته شده است.
چگونگی زاده شدن میترا
برخی اسطوره شناسان می گویند میترا از برخورد دو سنگ پدید آمد؛ اشاره ای به زایش آتش از سنگ. گروهی دیگر، تولد او را رخدادی کیهانی و آسمانی می دانند.
اصول بنیادین مهرپرستی
چکیده اخلاق میترایی «راست گویی و وفاداری» است. مهرپرستی را آیین سربازی هم خوانده اند؛ زیرا وفای به عهد در آن بنیادین است. داوطلب ورود باید آزمون های صداقت را بگذراند، سوگند رازداری یاد کند و نشانه های برادری آیینی بر دست و پیشانی او حک شود.
در یکی از آزمون ها، چشمان نوآموز را می بستند و او را به جلو هل می دادند تا به دستان نجات دهنده از میان هم آیینان بیفتد؛ محک اعتماد و ایمان.
باورهای پیروان میترا
در این کیش، باورهای گوناگونی رواج داشته که مهم ترین آن ها چنین است:
روایت نبرد میترا با گاو مقدس
در روایت ها، میترا گاو مینوی را به شانه می گیرد و به غار می برد؛ یا بر گاو نیلی سوار می شود و آن را به سوی غار می راند.
اسطوره قربانی گاو
در غار، میترا بر پشت گاو می نشیند و خنجر را بر کتفش می نشاند. از زخم گاو، سه تاک انگور و سه خوشه گندم می روید.
کرامت آب از دل سنگ
به باور میتراییان، با کوفتن تیر میترا بر صخره، چشمه ای جاودانه می جوشد؛ همان آب حیات.
شکار بی خطای میترا
می گویند میترا بر اسب بتازد و بی خطا شکار کند؛ همین توان را در جنگ با دشمنان به کار می بندد. لقب «مهرنبرز/شکست ناپذیر» از اینجا آمده است.
عروج میترا به آسمان
پس از ضیافت، میترا بر ارابه خورشید می نشیند و به آسمان می رود و روزی برای پالایش جهان باز خواهد گشت. ایده «نجات دهنده» در سنت های گوناگون (سوشیانت، مسیح، ماشیح، مهدی) با این تصور سنجیده شده است.
باور به روز بازخواست
با توان میترا در پاکسازی آفرینش، باور به رستاخیز شکل می گیرد؛ در آن روز، پیروان میترا از آتش داوری در امان اند.
قداست عدد هفت
در بیشتر کیش های کهن اعداد مقدس اند و در میترائیسم، «هفت» برجسته است: هفت طبقه زمین، هفت مقام، هفت فلک.
درجات هفتگانه رومی چنین است:
- مرتبه اول وابسته به عطارد؛ نماد «کلاغ».
- مرتبه دوم وابسته به زهره؛ نماد «همسر/بانو».
- مرتبه سوم جایگاه جنگاور؛ نماد «سرباز».
- مرتبه چهارم وابسته به مشتری؛ نماد «شیر».
- مرتبه پنجم پیوند با قمر؛ نماد «پارسا».
- مرتبه ششم «مهرپیما»؛ نماد «پیک خورشید».
- مرتبه هفتم وابسته به زحل؛ نماد «پیر/پدر».
نوآموزان پس از معرفی، از درجه نخست آغاز می کردند و با آموزه های روحانیان پله پله اوج می گرفتند.
درباره کاربرد عدد هفت در ایران باستان، اینجا را بخوانید!
نشانه ها و نمادهای میترائیسم
در مهرپرستی دو نماد شاخص دیده می شود:
نشان دو مار درهم پیچیده
«مار» نماد تندرستی و «شاخه سبز اقاقیا» نماد راستی است. پیچش دو مار بر گرد شاخه، از کهن ترین نشانه های میترایی به شمار می رود.
چلیپا یا صلیب میترا
این نماد که در مصر و هند باستان نیز دیده می شود، از مهم ترین نمادهای میترایی است. برخی پژوهشگران صلیب مسیحی را ساده شده خورشید می دانند؛ همانند انوار خورشید یا ستاره پنج پر که بر کلاه کوروش نیز دیده شده. تعبیر دیگر، پیوند آن با چهار فصل یا چهار عنصر طبیعت است.
مهرابه یا میترائیوم چیست؟
عبادتگاه میترایی را «میترائیوم/مهرابه» می نامند: ساختمانی با یک ورودی که پس از دهلیزی به سه تالار می رسد؛ تالار میانی بزرگ تر و بلندتر است. نیمکت های سنگی دو سوی تالار اصلی چیده می شود و نور از روزنه های سقف می تابد. بر دیوارها نقش دو مشعلدار رومی آیین میترا، «کوتس» و «کوتوپاس»، نیز به چشم می خورد.
بر پایه اسطوره زادن مهر از دل سنگ، مهرابه ها در کنار کوه، درختان کهنسال، چشمه ها و چاه ها ساخته می شد.
«هرودوت» درباره نیایش ایرانیان می نویسد:
«ایرانیان معبد نداشتند و در فضای باز نیایش می کردند. بعدها در کنار صخره و غار و کوه و چشمه و درخت، چارتاقی ها برپا شد که هنوز هم حرمت دارند.»
از دید معماری، مهرابه ها دو گونه اند:
پرستشگاه های غاری
عبادتگاه هایی در غارهای طبیعی یا دستکند که بیشتر در دل کوه ساخته شده اند.
پرستشگاه های چارتاقی
بناهایی چهارگوش با چهار ستون و پوشش گنبدی بر فراز آن.
گذشته مهرپرستی در ایران
نشانه ها می گوید این آیین بسیار پیش تر از زرتشتیگری در ایران رواج داشته؛ هرچند تاریخ دقیق آغاز روشن نیست. به گفته «کریستین سن»، پیش از جدایی هندوایرانیان، دو گروه ایزدان شناخته می شد: «دائوا» به سرکردگی ایندرا، و «اهوراها» با بزرگانش «وارونا» و «میترا». سرودهای ستایش میترا (یشت ها) در بخش نوین اوستا باقی مانده است. در روزگار کهن، ایرانیان چندخدایی بودند و میترا گرامی ترین ایزد عامه مردم به شمار می رفت.
مهرپرستی در روزگار هخامنشی
شاهان هخامنشی قصد تغییر باور مردم را نداشتند؛ از این رو آمیزه ای از زرتشتی و چندخدایی شکل گرفت و «مهریشت» در ستایش میترا پدید آمد. در این آمیزش متاخر، یاد از قربانی که نزد زرتشتیان نکوهیده بود، کم رنگ شد.
مهرپرستی در عصر اشکانی و ساسانی
روحیه جنگاور اشکانیان با مهرپرستی سازگار بود و آیین رونق گرفت و تا غرب گسترش یافت. در ساسانیان، از اردشیر سوم کتیبه ای مانده: «آناهیتا و میترای خدا مرا و این کشور را بپایاد.» در سنگ نگاره های طاق بستان و نقش رستم، میترا در آیین تاجگذاری حاضر است.
گسترش میترائیسم در روم
در جهان رومی، «میتراس» به معنای «میانجی» فهم می شد. «پلوتارخ» در الهیات دوگانه می نویسد: «میترا میانجی میان اهورامزدا و اهریمن است.» اتحاد، برادری و نظم اخلاقی میتراییان، رومیان را جذب کرد؛ تا آنجا که نرون در سال 66 میلادی به این آیین گروید و در قرن سوم پیروان بسیار یافت. «اورلیانوس» آن را آیین رسمی اعلام کرد، اما با سیاست های کنستانتین و رسمیت یافتن مسیحیت، میترائیسم رو به افول گذاشت.
مهرپرستی پیش از ظهور زرتشت
پیش از پیامبری زرتشت، ایرانیان چندین خدا می پرستیدند و میترا یکی از والاترین آنان بود. لوحی از حدود 1500 سال پیش از میلاد نشان می دهد در سوگندنامه هیتی ها و میتانی ها به جای «خدا»، به «میترا» سوگند خورده اند.
نسبت میترائیسم با مسیحیت
بسیاری از پژوهشگران میان میترائیسم رومی و مسیحیت شباهت های آیینی می بینند: تولد در 25 دسامبر، غسل تعمید، عروج، عشاء ربانی، روایت شام آخر و حرمت یکشنبه. در قرون نخستین، میترا رقیب جدی مسیحیت بود.
- باور به تولد مسیح از مادری باکره
- جشن عروج
- غسل تعمید نوزادان
- روایت شام آخر
- مراسم عشاء ربانی
- گرامی بودن روز یکشنبه
مهر در آیین زروانی
در شاخه زروانیِ زرتشتی، اهورامزدا و اهریمن هر دو از «زروان/زمان» پدید می شوند و میترا داور میان آن هاست. روایت زایش اهریمن از تردید زروان و زایش اهورامزدا از یقین، هسته این کیهان شناسی است.
پیوند پرستش میترا در ایران و اروپا
پس از یورش اسکندر و دگرگونی ساختار ایران، مهرپرستی در خود ایران کمرنگ شد، اما نجیب زادگان مرزی و ارمنیان آن را زنده نگاه داشتند. تیرداد اول در 57 میلادی در برابر نرون آیین مهر بجا آورد. مهرپرستی از طریق دریانوردان کیلیکیه به روم راه یافت و سپس با حمایت برخی قیصران در سراسر اروپا گسترش پیدا کرد. بعدها، با گرایش کنستانتین به مسیحیت، این آیین ممنوع و رو به فراموشی رفت. امروز هم برخی میان مهرپرستی ایرانی و رومی تفاوت قائل اند؛ زیرا عناصر بابلی، یونانی و رومی در نسخه اروپایی آمیخته شده است.
نامدارترین مهرابه ها در ایران
ساسانیان به پشتوانه مهرپرستی، مهرابه های بسیاری ساختند؛ شماری از آن ها در تخت سلیمان/گنجک بود که با یورش هراکلیوس آسیب دید. بسیاری از مهرابه ها بعدها به آتشکده یا کلیسا و در دوره ایلخانی بخشی به مسجد بدل شد. با معیارهای معماری، چند بنای شاخص را می توان در فهرست مهرابه ها دید:
- امامزاده زبیده خاتون، نراق
- قدمگاه نیشابور
- امامزاده صالح، تهران
- طاق بستان کرمانشاه با نقش ایزد مهر
- سرداب مسجد جامع قزوین (شبستان جنوبی، مشهور به آتشکده)
- امامزاده حمزه در جاده آبعلی
- مجموعه آیینی نیاسر کاشان
نمونه های برجسته:
مهرابه آذرگشسب
آذرگشسب یکی از سه آتشکده نامدار دوره ساسانی است که بعدها به آتشکده زرتشتی شهرت یافت و ویژه شاهان و جنگاوران بود.
مهرابه مراغه
نیایشگاه مهری مراغه در جنوب روستای «ورجو» قرار دارد و امروزه با نام امامزاده معصوم ورجوی شناخته می شود. بخشی از این دستکند اشکانی ویران شده و ثبت ملی آن به سال 1356 برمی گردد.
مهرابه قدمگاه در بادامیار
معبد 12 هزار ساله قدمگاه در دل کوه و نزدیکی آذرشهر واقع است و بعدها آتشکده و در دوره اسلامی مسجد شده. گورستان تاریخی پیرامون بنا، سنگ نوشته ها و حجاری های ارزشمند دارد. ثبت ملی آن به سال 1347 است.
آتشکده کهن مهراردشیر
آتشکده مهراردشیر در اردستان اصفهان به دوره ساسانی برمی گردد. نام «اردستان» به معنای جای مقدس است و شاید از وجود همین آتشکده باشد. روایت است بهمن پسر اسفندیار سه آتشکده را در مشرق و میانه و مغرب بنیان نهاد که یکی همینجاست. با گسترش زرتشتیگری، نام مهرابه به آتشکده تغییر کرد و در دوره اسلامی به مسجد بدل شد.
آتشکده آذر برین مهر
این پرستشگاه میان شاهرود و سبزوار و نزد مردم به «چارتاقی دیو/خانه دیو» مشهور است و از سه آتشکده اساطیری زرتشتیان شمرده می شود.
آتشکده سنگی آذرخش
در جنوب داراب، پرستشگاه دستکندی قرار دارد که در عهد ساسانی به آتشکده تبدیل شد و امروز «مسجد سنگی» خوانده می شود.
مهرابه کمر زرد
در کوه کمر زرد کرمانشاه، دالان های آیینی زیبایی برای نیایش مهر دیده می شود.
آیین های تشرف میترایی
مهرپرستی آیینی سربازانه با تکیه بر راستگویی و وفای به عهد است. نوآموز پس از آموزش های مهیار سوگند رازداری می خورد، آزمون ها را می گذراند و نشان برادری می گیرد. مناسک در غارها یا مهرابه های زیرزمینی برگزار می شد و نقش مشهور میترا در حال گاوکشی (تاروکتونی) پر از نمادهای اخترشناختی است. درجات هفتگانه:
کلاغ وابسته به سیاره تیر
نخستین مرتبه؛ نوآموز با نقاب یا تقلید صدای کلاغ حاضر می شود و نشانه چوب با دو مار دریافت می کند. عنصر: هوا.
همسر یا پوشیده وابسته به ناهید
پس از تمرین سکوت و دیگر آزمون ها، نشانه این درجه مشعل/چراغ است. عنصر: آب.
سرباز یا جنگاور وابسته به بهرام
در این مرتبه عضویت رسمی حاصل می شود. تاجی آویخته از شمشیر به او می دهند و پاسخ می دهد: «مهر تاج من است.» نشانه ها: توبره، نیزه، کلاه خود. عنصر: خاک.
شیر وابسته به هرمز
پس از آزمون های سخت، برای پاکی دست و زبان، بر آن عسل می ریزند. لقب «نگهبان میوه» می گیرد. نشانه: بیلچه. عنصر: آتش.
پارسا وابسته به ماه
مرتبه ای روحانی و وارسته با نشانه داس.
پیک خورشید وابسته به مهر پویا
نشانه ها: تازیانه، هاله، مشعل و نماد خورشید.
پیر و مرشد وابسته به کیوان
بالاترین جایگاه؛ نماینده میترا بر زمین. هفتگانه بودن مناسک با قداست عدد هفت همخوان است: هفت طبقه زمین، هفت مقام، هفت سیاره، هفت طاقچه در معابد.
شیوه های تدفین مهرپرستان
در روزگار اشکانی، تدفین ها اغلب به شکل «گورخمره» یا «گور گودالی» انجام می شد؛ یا در استوانه های سفالی بخش های شرقی. گاه اجساد در دیوار و کف خانه دفن می شد و با آن ها اشیای روزمره می گذاشتند. چیدمان پیکر معمولاً با سر رو به شمال و پا به جنوب و صورت رو به شرق/بالا بود؛ رو به غرب به ندرت. نمونه ای از تدفین بانوی اشکانی در تپه اشرف اصفهان با صورت رو به شرق کشف شده است.
چرایی شناخت فرهنگ و ادیان کهن
مهرپرستی در ایران پیشینه ای بلند دارد و رد آن در ادیان پس از خود نیز پیداست. شناخت این سنت ها دریچه ای برای فهم باورهای امروز ما می گشاید. «دستی بر ایران» کوشیده در کنار میراث ملموس، میراث ناملموس را نیز روایت کند و شما را به آشنایی با فرهنگ های باستانی و دیدار از جاذبه هایشان دعوت می کند.
