نمایش
هنر تشعیر به همراه تذهیب از شاخه های صنایع دستی ایران و در گروه هنرهای ظریف و تزیینی قرار می گیرد. این دو هنر زیرمجموعه نگارگری اند و برای آراستن حاشیه و سطح آثار به کار می روند. اکنون ضمن معرفی تشعیر، تمایز آن با تذهیب را مرور می کنیم.
تشعیر؛ ماهیت و کاربست
تشعیر هنری است که نقش ها با یک تا نهایت سه رنگ ترسیم می شوند. این نقش ها روی بخش های متنوعی اجرا می شود؛ از حاشیه و سرصفحه کتاب ها تا دیوار و در، پرده های نقاشی، جلدسازی و قلمدان سازی، قلم زنی روی فلز و قطعات خوشنویسی.
واژه تشعیر از «شعر» به معنای مو می آید و به نقش های بسیار ریز مانند گیاه، پرنده و درخت اشاره دارد. به بیان ساده، تشعیر نوعی تزیین نسخه های خطی است که معمولا با یک تا سه رنگ به ویژه طلا انجام می شود. چون در گذشته این کار با طلا و قلم موهای بسیار ظریف انجام می شد، نام تشعیر بر آن نهاده شد.
رونق جدی تشعیر همراه با تذهیب و برای تزیین حواشی گسترده نسخه های خطی به دوره تیموری می رسد. این شیوه از نقاشی چین تاثیر گرفته بود و در آن از طرح هایی چون موارد زیر بهره می بردند:
- صخره، حرکت ابر و باد، درختان گوناگون، جانوران خیالی و اسطوره ای مانند سیمرغ و اژدها، جانوران وحشی در حال جهش و نیز پرندگان و حیوانات کوچک.
به طور کلی تشعیر دو شاخه اصلی دارد: تشعیر گیاهی (گل و بوته) و تشعیر وحوش. در ادامه هر کدام را مرور می کنیم.
شاخه گیاهی (گل و بوته)
در این گونه، تصاویر در حاشیه صفحات و پیرامون گل ها و برگ ها نقش می شود. رنگ های پرکاربرد شامل طلایی، آبی، سفید، لاجوردی یا مشکی و نمونه های مشابه است. در آرایه های قرآنی و جلد قرآن نیز این شیوه در کنار تذهیب دیده می شود.
شاخه جانوری و وحوش
این شاخه معمولا به دو شیوه «نخجیری» و «گرفت و گیر» شناخته می شود. در آن از طرح های کلی پرندگان، جانوران زمینی و دریایی و موجودات اساطیری در ترکیب های خاص استفاده می کنند. نمایش آسمان، ابرها، خط الراس کوه و صخره نیز در این شیوه رایج است.
سیر تاریخی و آغازگاه
از سده پانزدهم میلادی تشعیر در نسخه های خطی به کار رفته است. با این حال پیش از آن نیز شکل های گوناگون این هنر وجود داشته است. بر پایه برخی باورهای مذهبی، استفاده از نقش های حیوانی و ترکیب های انسان و حیوان حتی قبل از ادیان کتابی رواج داشته و یافته های نقش جانوران در آثار کهن انسان موید این موضوع است.
از دوره ساسانی آثار متعدد تشعیر در صنایع دستی و معماری باقی مانده؛ نقوش جانوران روی بشقاب ها، ساغرها و بافته ها از نمونه های شناخته شده اند.
پس از ساسانیان و با ورود اسلام، پادشاهان ایرانی به گسترش هنر ایرانی توجه نشان دادند. در دوره سلجوقی، هنر جایگاه پررنگی یافت و هنرمندان ارج می شدند. در این زمان رشته های متنوعی شکل گرفت، از جمله:
- معماری، فلزکاری، نقاشی، تذهیب، تشعیر، صحافی و هنرهای مرتبط با کتاب آرایی.
در دوره تیموری، استفاده از نقوش طبیعی گیاهی در کتاب آرایی و تزیین برخی نسخه ها رواج یافت و از همان زمان آثار چشمگیری از تشعیر با رنگ بندی های دلنشین پدید آمد. این نمونه ها را می توان اوج هنر کتاب آرایی دانست.
به طور کلی تشعیر پیوندی میان تذهیب و تصویر است. پس از تیموریان برای نخستین بار تصویر انسان در تزیین نسخه ها دیده شد که در تشعیر نوآورانه بود؛ مانند آثار سلطان احمد جلایر که در آن انسان، فرشته و جانوران در کنار هم نقش بسته اند.
سپس کمی پیش از دوران شاه طهماسب صفوی، صفحات کتاب ها با طرح ها و نقوش طلایی آراسته می شد. در دوره فرمانروایی او، تشعیر بسیار رواج یافت و نقش انسان و حیوان با مایه رنگ طلایی بر آثار نشست.
بررسی تمایز تشعیر و تذهیب
مهم ترین تفاوت در نوع نقش هاست. در تذهیب بیشتر با اسلیمی و نقش های هندسی مواجهیم، حال آنکه در تشعیر از نقش های انسانی، حیوانی و گیاهی بهره می برند.
تفاوت دیگر به ریزنقش ها مربوط است؛ در تشعیر خطوط منحنی بسیار نازک به باریکی مو در میان نقوش دیده می شود که با چرخش قلم مو ایجاد می گردد.
از نظر کاربرد نیز تمایز وجود دارد: تشعیر بیشتر برای حاشیه سازی، تزیین تصاویر، نگارگری و کتاب های شعر و کلمات قصار استفاده می شود، اما تذهیب غالبا در آراستن صفحات قرآنی به کار می رود.
همراهی برای شناخت تشعیر، تشعیرسازی و تشعیراندازی
تشعیر یکی از رشته های صنایع دستی ایران است که برای آراستن حواشی کتاب ها به طور گسترده به کار می رود و در حوزه گردشگری میراث فرهنگی نیز بررسی می شود. «دستی بر ایران» پیشنهاد می کند با خرید آثار تشعیرسازی از کارگاه های صنایع دستی از اصول گردشگری مسئولانه حمایت کنید.
پرسش و پاسخ های مرسوم درباره تشعیر
برای یافتن پاسخ سایر پرسش ها، از بخش دیدگاه های همین مطلب با ما در ارتباط باشید. تلاش می کنیم در کوتاه ترین زمان پاسخگو باشیم.
تعریف دقیق تشعیر
تشعیر شاخه ای از نگارگری و از صنایع دستی ایرانی است که برای آراستن سطوحی مانند حاشیه آثار مکتوب، جلد کتاب، پرده های نقاشی و قطعات خوشنویسی به کار می رود. در این شیوه، هنرمند با یک تا سه رنگ نقش های بسیار ریز از گیاهان، جانوران و مانند آنها را ترسیم می کند.
تقسیم بندی گونه های تشعیر
دو گونه اصلی برای تشعیر شناخته می شود: تشعیر گیاهی یا گل و بوته، و تشعیر وحوش که شامل نقش حیوانات واقعی و افسانه ای است.
ریشه های زمانی و قدمت تشعیر
از دوره ساسانی نمونه های تشعیر در صنایع دستی و معماری بر جا مانده است. از سده پانزدهم میلادی نیز این هنر در نسخه های خطی کاربرد گسترده یافته؛ و بر پایه برخی دیدگاه ها، به شکل نمادهای حیوانی و ترکیب های انسان و حیوان، ریشه های آن به پیش از ادیان کتابی می رسد.
شباهت ها و افتراق های تذهیب و تشعیر
تذهیب و تشعیر هر دو از هنرهای ظریف و تزیینی در نگارگری ایران هستند و گاه به صورت مکمل در کنار هم می آیند. در تشعیر نقش های انسانی، حیوانی و گیاهی دیده می شود؛ اما در تذهیب بیشتر با اسلیمی ها و طرح های هندسی روبه رو هستیم. تشعیر عمدتا برای حاشیه سازی و تزیین آثار تصویری، نگارگری، کتاب های شعر و کلمات قصار به کار می رود و تذهیب بیشتر ویژه آرایش صفحات قرآنی است.
