مندائیان؛ پیروان یکی از قدیمی‌ترین ادیان جهان!

در ایران گروهی از اقلیت های مذهبی با نام مندائیان زندگی می کنند که آیینشان از کهن ترین ادیان جهان به شمار می رود و ریشه آن را تا حدود چهار هزار سال پیش دنبال می کنند. پیروان این دین عمدتا در اهواز و دیگر شهرهای خوزستان و در مجاورت رودهای کرخه و کارون سکونت دارند. آب روان برای آنان تقدس ویژه دارد و بسیاری از فرایض مذهبی، از جمله غسل تعمید، در کنار همین آب ها انجام می شود. اگر کنجکاوید با این جامعه بیشتر آشنا شوید، تا پایان همراه این نوشتار بمانید.

شناختی کوتاه از مندائیان، باورهای دینی و کتاب های مقدس

پیروان آیین مندائی به نوعی ثنویت باور دارند و جدال دیرین میان روح و ماده را از آغاز هستی می بینند. آنان به خدا و روز بازپسین ایمان دارند و اصول دینشان بر سه ستون توحید، معاد و نبوت استوار است. زبان آیینی ایشان آرامی است و خط ویژه خود را دارند. روزه می گیرند و نماز را در پنج وقت به جا می آورند. به دلیل اعتقاد به قرار داشتن ترازوی عدالت الهی در سمت شمال، قبله آنان رو به شمال است. قرار گرفتن ستاره جدی در همین سوی، باعث شده بود برخی گمان کنند آن را می پرستند؛ برداشتی نادرست.

برای مندائیان آب جاری قداست دارد و انجام بسیاری از اعمال مذهبی به آن گره خورده است. به همین خاطر سکونتگاه هایشان معمولا کنار رودهای پرآب شکل گرفته است. در سنت ازدواج، عروس و داماد برای محرم شدن در آب روان غسل می کنند؛ رسمی که آن را به پیامبرشان یحیی نسبت می دهند؛ همان «یحیای معمدان/باپتیست».

در قرآن از پیروان این دین با نام «صابئین» یاد شده و آمده است که یحیی از پیامبرانشان صاحب کتابی آسمانی بوده است. بر پایه روایات مندائی، پیامبرانی چون آدم، شیث، نوح، سام و یحیی برای هدایت آنان برانگیخته شده اند.

کتاب آسمانی اصلی آنان «گنزا ربا» (گنج بزرگ/صحف آدم) است که به زبان مندائی، از شاخه های آرامی شرقی، نگاشته شده و به دو بخش «گنزی راست» و «گنزی چپ» تقسیم می شود. بنابر باورشان، این کتاب را «ملکا هیبل زیبا» (جبرئیل) بر آدم، نخستین پیامبر صابئین، نازل کرده و پس از آن ادیان دیگر پدید آمده اند. افزون بر آن، شش متن مهم دیگر نیز در این سنت وجود دارد:

• «ادراشا اد یحیی» شامل تعالیم منسوب به یحیی؛
• «قُلستا» درباره آیین ازدواج؛
• «کتاب اِنیانی» دربرگیرنده نمازها و نیایش ها؛
• «سیدرا اد نشماثا» یا کتاب روان آدمی؛
• «اِسفر مَلوشی» با موضوعات نجومی؛
• «سیدرا اد مَصوَتا» یا کتاب تعمید.

مندائیان یا «صابئین مغتسله» در خوزستان به «صَبی» مشهورند. میان آیینشان و زرتشتی شباهت هایی دیده می شود؛ برای نمونه هر دو به اصالت نور در برابر تاریکی گمراه کننده قائل اند. همچنین پیوندهای نزدیکی با آیین مانوی دیده می شود؛ آیینی که آمیزه ای از مهرپرستی، مسیحیت، زرتشتی، بودایی و گرایش های گنوسی است.

اسطوره های صابئین نیز چشمگیر است؛ روایت هایی درباره سرزمین ازلی نور، آفرینش جهان و انسان و بازگشت روح به دیار روشنایی.

خاستگاه زمانی آیین مندائی

بر پایه پژوهش ها، ریشه های دین مندائی به حدود چهار هزاره پیش بازمی گردد. برای این داوری به مجموعه ای گسترده از متون ادبی سده هشتم میلادی استناد می شود، همچنین کتیبه های گِلی و سفالی سده چهارم میلادی و آثاری از سده دوم میلادی که بر آنها نوشته هایی به آرامی مرتبط با مندائیان دیده می شود.

زبان آرامی از آغاز، زبان دینی و آیینی مندائیان بوده است؛ زبانی که در گفت وگوی روزمره، مناسک مذهبی، نگارش کتاب ها و ارتباط با روحانیان به کار می رفته است.

چون این دین از بستر فرهنگ های مشرق زمین سر برآورده، برای فهم بهتر آن، آشنایی با آیین های شرقی مانند مزدائیسم، زرتشتی و مانوی سودمند است. برخی پژوهشگران، مندائیان را آخرین بازماندگان آیین های گنوسی می دانند که در روزگار ساسانیان شکوفا شد. گروهی دیگر تاثیر آموزه های زرتشت و مانوی بر باورهای نور و ظلمت و دوگانه اهورا و اهریمن در اندیشه مندائی را برجسته می کنند.

زیستگاه های قدیم و امروز مندائیان و جایگاه آنان در ایران

در روزگاران کهن، مندائیان در سرزمینی می زیستند که امروز فلسطین نام دارد. سپس به پشتوانه حمایتی که از اردوان، یکی از پادشاهان اشکانی، دریافت کردند به کرانه های ایران، پیرامون تیسفون (در عراق کنونی) و حوالی رودهای کرخه و کارون کوچیدند و اغلب در شوشتر و دزفول سکنا گزیدند.

در دوره قاجار، برخی افراد ناشناس به اذیت و آزار صابئین پرداختند که با واکنش امیرکبیر روبه رو شد. البته در دوره های گوناگون، دولت های وقت ایران و عثمانی نیز گهگاه آنان را تحت فشار قرار داده اند.

امروز جمعیت هایی از این دین در سوسنگرد، دزفول، اهواز و آبادان زندگی می کنند و بنا به ملاحظاتی، گاه هویت دینی خود را آشکار نمی سازند. قدیمی های خوزستان آنان را به صداقت و امانت می شناختند. زبان رایج صابئین در این نواحی آمیزه ای از عربی و آرامی است.

پیشه سنتی بسیاری از مندائیان حکاکی بر ظروف طلا و نقره بوده و هنوز هم زرگری، طلافروشی و میناکاری از مشاغل غالب آنان است.

در سال های اخیر شماری از مندائیان ایران به خارج مهاجرت کرده اند. هرچند در ایران در شمار «اهل کتاب» آمده اند، اما جمعیت اندک و شناخته نشدنشان موجب شده در فهرست آیین های رسمی کشور نامشان کمتر به چشم بیاید. در خوزستان به آنان «صَبی» می گویند که صورتی دگرگون شده از واژه «صابئین» است.

نگاه فقه شیعه و سنی به مندائیان

در میان فقیهان شیعه و سنی درباره اهل کتاب بودن مندائیان دیدگاه واحدی وجود ندارد. گروهی از فقهای شیعه آنان را اهل کتاب دانسته اند و شماری دیگر این نظر را نپذیرفته اند. از میان مراجع تقلید شیعه، علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، صابئین را اهل کتاب می داند و معاشرت با آنان را با رعایت ضوابط اخلاقی و احکام اسلامی بلااشکال می شمارد.

گرچه مندائیان خود را پیروان یحیی معرفی می کنند، در برخی سنت های اسلامی به اشتباه ستاره پرست خوانده شده اند. ریشه این سوءبرداشت به زمانی برمی گردد که گروهی از ستاره پرستان حران، از بیم خلیفه مسلمانان، خود را صابئین معرفی کردند؛ چرا که در قرآن نام صابئین در کنار اهل کتاب آمده و مورد بخشایش قرار گرفته است. از این رو، نسبت دادن ستاره پرستی به مندائیان نادرست است.

گاهشماری و ماه های مندائی

تقویم مندائی بر مبنای تولد حضرت آدم تنظیم شده است. در این گاهشماری هر سال 365 روز دارد و مفهومی به نام سال کبیسه وجود ندارد. دلیلش آن است که به باور مندائیان، جهان بر مدار گردش و تکراری تثبیت شده از سوی خداوند می چرخد و سال ها باید بی کم و کاست پیوسته گردش کنند تا دوره ها محفوظ بماند.

هر ماه مندائی 30 روز است؛ بنابراین 12 ماه، 360 روز را تشکیل می دهد و 5 روز پایانی سال که «پنجه» نام دارد، به سبب قداست در شمار روزهای ماه نمی آید. نام ماه های دوازده گانه چنین است: دولا، نونا، امرا، تورا، صلعی، سرطانا، آریا، شمبلتا، قینا، ارقوا، هیطا و گدیا. یکشنبه در آیین آنان روز تعطیل رسمی به شمار می رود که همسنگ جمعه ماست.

آیا مندائیان با مسیحیان یک دین دارند؟

با وجود برخی همانندی ها، دین مندائی و مسیحیت یکی نیستند. اشتراک هایی چون غسل تعمید، کتاب مقدس، نماد صلیب و پیوند با یحیی دیده می شود، اما تفاوت های بنیادی نیز وجود دارد.

هر دو گروه به یحیی ارج می نهند و آغاز سال نو خود را با یاد او پیوند می دهند؛ با این تفاوت که مسیحیان زادروز یحیی را در دی ماه می دانند، در حالی که مندائیان آن را اواخر تیرماه دانسته و سال نو را با مراسم «دهوا ربا» و اعتکاف آغاز می کنند؛ زمانی که به باور آنان با آفرینش آدم همزمان است.

تفاوت دیگر آن است که مندائیان بر خلاف مسیحیان بر این باورند که یحیی به فرمان خداوند ازدواج کرده و فرزندانی داشته است.

غسل تعمید در سنت مندائی

در آیین مندائی، غسل تعمید در آب روان انجام می شود. فرد تعمید دهنده کاملا در آب فرو می رود و سر و صورت را به سمت پایین خم می کند. اهمیت این آیین به حدی است که اجرای آن برای کودکان نیز ضروری شمرده می شود.

تعمید درک دینی از پاکسازی، توبه از گناهان و آغاز زندگی تازه است. مندائیان این آیین را در آستانه سال نو مندائی، یعنی اواخر تیرماه (ماه دولا)، به ویژه در ساحل شرقی کارون به جا می آورند. دو روز نخست این عید «دهوا ربا» یا عید بزرگ نام دارد و دو روز پیش از آن به تعمید اختصاص می یابد. همان طور که گفته شد آب های جاری برای آنان مقدس است و بیشتر مناسک کنار همین آب ها برگزار می شود. در سال های اخیر خشکیدگی و آلودگی کارون و کرخه باعث ناراحتی مندائیان ایران شده است.

نگاهی گسترده تر به مندائیان؛ یکی از اقلیت های مذهبی ایران

در کشور ما ادیان و مذاهب گوناگونی مانند سنی، مسیحی، یهودی و زرتشتی در کنار اکثریت شیعه به شکل مسالمت آمیز زندگی می کنند. مندائیان نیز از اقلیت های مذهبی ایران اند که عمدتا در اهواز و دیگر شهرهای خوزستان، نزدیک رودهای پرآب کرخه و کارون، حضور دارند.

جمعیت اندک مندائیان سبب شده نماینده ای در مجلس شورای اسلامی نداشته باشند؛ موضوعی که به دلخوری برخی از آنان و مهاجرت به کشورهای دیگر انجامیده است. «دستی بر ایران» با معرفی این جامعه می کوشد آگاهی خوانندگان را درباره پیروان ادیان گوناگون کشور افزایش دهد.

سوالات پرتکرار درباره مندائیان

در ادامه برای آشنایی بیشتر با جامعه مندائی، چند پرسش و پاسخ گردآوری شده است. اگر نکته یا سوال دیگری دارید، آن را در بخش دیدگاه های همین مطلب بنویسید تا پاسخ دهیم.