نمایش
انتقال نقش و نگار بر بستر پارچه یا کاغذ را «چاپ سنتی» مینامند؛ فرآیندی که غالباً با قالب، مُهر یا قلمموی آغشته به رنگ انجام میگیرد. در میان شیوهها، چاپ روی پارچه رواج بیشتری دارد. در ادامه، این شاخه از صنایعدستی را فشرده و کاربردی مرور میکنیم.
گونههای چاپ سنتی ایران و کاربردهایشان
بهصورت کلی این هنر به دو شیوه اصلی اجرا میشود و هر کدام زیرشاخههای مخصوص خود را دارند. این دو روش عبارتاند از:
روش مستقیم
در این شیوه، ابتدا طرحهای دلخواه گزینش میشوند؛ سپس با بهرهگیری از قالب یا شابلون رنگ میخورند و به سطح پارچه یا کاغذ منتقل میگردند. شابلون صفحهای مقاوم و تخت است که نقشها بهشکل مشبک از آن بریده شدهاند.
چاپ مستقیم از نظر سهولت و هزینه، روشی در دسترس و پرکاربرد بهشمار میآید. از شناختهشدهترین نمونههای آن «چاپ قلمکار» است. در این نوع چاپ میتوان طرحهای گیاهی، انسانی، جانوری و حتی نقوش انتزاعی را بهکار گرفت.
روش غیرمستقیم
در چاپ غیرمستقیم، فرایند ایجاد طرح دو گام مجزا دارد که در ادامه میآید:
روش برداشت رنگ
در این روش از پارچههای رنگشده استفاده میشود. بخشی از پارچه که قرار است طرح روی آن بنشیند، با مواد رنگبر روشن میگردد و سپس رنگ یا نقش دلخواه بر همان قسمت چاپ میشود.
چاپ مقاومتی
در چاپ مقاوم، بخشهایی از زمینه پارچه را که نباید رنگ بگیرد با موادی مانند موم میپوشانند. هنگام رنگرزی، این پوشش مانع جذب رنگ در همان نواحی میشود. از شناختهشدهترین نمونهها، «چاپ کَلاقهای» یا «باتیک» است.
کاربردهای رایج چاپ سنتی ایران عبارتاند از:
دوخت پوشاک، پرده، پارچه توسینی، رومیزی و سفره، جانماز و سجاده، کیف و کفش، چادر و خیمه، تابلوهای پارچهای، جداکنندههای دکوری و چراغ رومیزی یا آباژور.
مروری کوتاه بر باتیک و قلمکار
این دو شیوه از مشهورترین انواع چاپ سنتی در ایراناند. در ادامه به معرفی فشرده هر یک میپردازیم:
باتیک (کَلاقهای)
زادگاه این روش به چین نسبت داده میشود و سپس به سرزمینهایی چون مصر، هند، روسیه و ایران راه یافته است. برای باتیک غالباً پارچههای ابریشمی برگزیده میشود که در ایران عمدتاً در شهرستان اُسکو تبریز تولید میگردد.
در گام نخست، هنرمند پارچههای پشمی را با ترکیبی از کربنات دوسود، صابون و جوششیرین صمغگیری میکند. سپس با مخلوطی از تخم خربزه و روشنک، پارچه را سفید و نرم میسازد تا برای چاپ آماده شود.
بعد از انتخاب ذهنی نقش، قالبها با موم آغشته میشوند و طرح بر پارچه مینشیند. سپس پارچه با رنگ دلخواه رنگرزی میشود؛ نواحی مومیشده رنگ نمیگیرند.
در پایانِ رنگآمیزی و بخاردادن، موم یا پارافین با آب جوش زدوده میشود. برای حذف باقیمانده موم نیز از محلول آب و سولفات دوسود همراه با اتوی داغ بهره میبرند.
قلمکار (چاپ مُهری)
قلمکار از شاخههای پررونق چاپ در ایران، بهویژه در اصفهان، بهشمار میآید. در این روش، انتقال نقش با مُهر چوبی انجام میشود که به آن «قالب» نیز میگویند. معمولاً این قالبها از چوب گلابی ساخته میشوند تا در برابر فرسایش و تغییر شکل مقاوم باشند.
قلمکار در قرون پانزدهم و شانزدهم میلادی در ایران رواج فراوانی داشت و طرحهای متنوعی پدید آمد. در دوره صفوی، نوعی از آن با عنوان «قلمکار رز» شهرت یافت. در چند سده اخیر نیز اصفهان، رشت و کاشان از مراکز مهم تولید قلمکار بودهاند.
پارچههای رایج در قلمکار، گونههای پنبهایِ دستباف و همچنین پارچههایی مانند پوپلین و چلوار است. این پارچهها برای دوخت لباس، سفره، دستمال، سجاده، پرده، رومیزی و روتختی کاربرد دارند. چاپ معمولاً با پنج رنگ اصلیِ سیاه، قرمز، آبی، سبز و زرد انجام میشود و رنگهای فرعی همچون قهوهای نیز از ترکیب همانها بهدست میآیند.
مراحل اجرای قلمکار بهطور خلاصه چنین است:
- خیسگذاری پارچهها در آب رودخانه بهمدت یک شبانهروز؛
- قرار دادن پارچه در ظرف محتوی خمیرِ پودرِ پوست انار برای ایجاد زمینه کرمرنگ؛
- انتقال طرح با قالبها و رنگها؛ ابتدا قالبِ رنگ مشکی برای مشخص کردن طرح اصلی، سپس قالبهای دیگر برای رنگهای بعدی؛
- بخاردادن پارچه و سپس شستوشو در آب، و قرار دادن در دیگِ آب جوش همراه با پوست انار و آلیزارین (جوهر روناس)؛
- آویختن پارچه جهت خشک شدن و تثبیت نهایی رنگ.
شناخت عمیقتر چاپهای سنتی ایران
چاپ سنتی شاخهای برجسته از صنایعدستی ایران است و دامنه کاربرد گستردهای دارد. نمونههای آن را میتوان در کارگاههای صنایعدستی دید. «دستی بر ایران» ضمن معرفی این هنر، شما را به شناخت عمیقتر میراث فرهنگی ناملموس کشور دعوت میکند.
سوالات رایج درباره چاپهای سنتی ایران
اگر پاسخ پرسش خود را اینجا نیافتید، از بخش دیدگاههای همین مطلب با ما در ارتباط باشید. تلاش میکنیم در کوتاهترین زمان پاسخگو باشیم.
چه روشهایی در چاپهای سنتی ایران بهکار میرود؟
در چاپ سنتی، نقش بهکمک قالب، مُهر یا قلمموی آغشته به رنگ روی پارچه و کاغذ منتقل میشود. این هنر به دو شاخه اصلی تقسیم میشود: چاپ مستقیم مانند قلمکار و چاپ غیرمستقیم مانند باتیک؛ هر دو از شاخصههای صنایعدستی ایران هستند.
قلمکار دقیقا به چه معناست؟
قلمکار شیوهای سنتی است که در آن با مُهر چوبی، طرحها بر بستر پارچه ثبت میشوند. این روش از سدههای گذشته، بهویژه در دوره صفوی، در شهرهایی چون اصفهان، رشت و کاشان رونق داشته است. قالبهای آن معمولاً از چوب گلابی ساخته میشود که دوام و مقاومت بالایی دارد.
چاپهای سنتی ایران چه کاربردهایی دارند؟
زیباسازی و تزیین انواع پوشاک، پرده و رومیزی، سفره و پارچههای توسینی، جانماز و سجاده، کیف و کفش، چادر و خیمه، تابلوهای پارچهای و آباژورهای رومیزی.
چه پارچههایی برای چاپ سنتی مناسبترند؟
پارچههای ابریشمی، پشمی و پنبهایِ دستباف مانند چیت، پوپلین و چلوار از گزینههای مناسب برای اجرای چاپ سنتی بهشمار میآیند.
کدام گیاهان برای رنگرزی سنتی ایران مناسباند؟
گیاهانی چون روناس، وسمه، بابونه، پوست انار، برگ انگور، چغندر، پوست پیاز، برگ توت، گلرنگ، گل جعفری، برگ انجیر، بلوط، پوست گردو، هلیله، سماق و زعفران از دیرباز برای تهیه رنگهای طبیعی در ایران بهکار میروند.
