نمایش
قبیله قایی ترکیه در شمار تیرههای ترک جای میگیرد و قشقاییها را نیز در بر میگیرد. روایتها قایی را نام یکی از نامآوران این قوم میدانند که بر همتباران خود برتری داشت و زندگیاش بر محور سپاه و جنگاوری میچرخید. او نیروهایش را به سه بخش سکایی، سلجوقی و قشقایی سامان داده بود؛ قشقاییها پیشاهنگ سپاه او بودند و بعدها در ایران رحل اقامت افکندند. گوشههایی از سرگذشت سلجوقیان نیز در «خلاصه تاریخ ایران» آمد و برای آنان نوشتاری جداگانه فراهم کردهایم.
بد نیست بدانیم که نامهای سکایی، سلجوقی و قشقایی در آغاز با صورتهای دیگری بر زبان میآمدند و بهتدریج به شکل امروزی درآمدند. در این مطلب ضمن معرفی قبیله قایی و گذشته آنها، روند دگرگونی نام این سه گروه را شرح میدهیم و علت ماندگاری قشقاییها در ایران را نیز روشن میکنیم.
آشنایی با تبار قبیله قایی در ترکیه
از میان ۲۴ ایل نامدار ترکان، قبیله قایی ترکیه—که به کای نیز شناخته میشود—اهمیت ویژهای دارد. در فرهنگ ترک، از خانی افسانهگون به نام اوغوزخان یاد میشود که بخشی از زندگیاش در روایتها رنگ اسطوره گرفته است. این قوم برای تبیین ریشههای خود به افسانه اوغوزخان تکیه میکنند. در این میان، «قایی» فرزند ارشد «گونخان» و او نیز پسر بزرگ اوغوزخان بود. بزرگان این تیره بعدها بنیان امپراتوری عثمانی را نهادند.
نام «قایی/کای» در لغت به معنای «استوار»، «نیرومند» و «همچون توفان» آمده است. نماد پرنده این قبیله «شونقار» بود؛ همان «سُنقُر»، شکاری از تیره بازها.
روایت شکلگیری و بالندگی قبیله
سلسله عثمانی—که بارها نامش شنیده میشود—به دست عثمان یکم پایهگذاری شد. بنا بر منابع گوناگون، نیاکان عثمان از قبیله قایی بودند که همراه دیگر عشایر تُرکمان رهسپار آناتولی (ترکیه امروز) شدند. در متون قرون وسطی ترکان اوغوز را «ترکمان» میخواندند.
از میانه قرن یازدهم میلادی، ترکمانان آسیای میانه دولت نیرومندی را با عنوان امپراتوری سلجوقی در ایران و خاورمیانه برپا کردند. رزمآوری آنان سبب شد در سده دوازدهم، با پیروزی در نبرد ملازگِرد بر بیزانس، سراسر آناتولی را بگشایند.
پس از آن، در نیمه قرن سیزدهم میلادی با روم شرقی درگیر شدند و سپس رویاروی مغولها ایستادند. مغولان پس از بنیاد ایلخانیان در ایران و میانرودان، به آناتولی تاختند و نتیجه این کارزار، فرسودگی و سپس فروکاهی سلجوقیان روم بود؛ حکومتی که خود را مستقل میپنداشت.
با ضعف سلجوقیان روم در اواخر قرن چهاردهم میلادی، بیگنشینهای آناتولی بر بخشهای گستردهای از این سرزمین چیره شدند. این دولتکها واحدهایی خودمختار در آسیای کوچک بودند؛ نخست زیر پرچم سلجوقیان و بعدها تابع اقتدار مغول. آنان زیر سیطره مغول فرمان میراندند و حق ضرب سکه نداشتند.
در واپسین سالهای قرن پانزدهم میلادی، یکی از این بیگنشینها به نام عثمانبیک—از تبار قایی—به فتح مناطق گوناگون پرداخت و حکومت بیگنشینی را به دولت عثمانی بدل کرد.
آیا قبیله قایی ترکیه همان ایل قشقایی ایران است؟
منابعی چون «دیوان لغاتالترک» محمود کاشغری و کتیبههای دشت اورخون، قایی را از تیرههای ۲۴گانه ترکان اوغوز معرفی میکنند که به جسارت در جنگ آوازه داشتند. گمان میرود نامگذاری آنان به «قایی» با سنت قلعهنشینیشان پیوند داشته باشد.
اهالی قبیله قایی را از دودمان اوغوزخان دانستهاند و خود اوغوزخان را به نقل برخی روایات از نسل حضرت نوح. در روایتها «قایی» نام مردی از همین تیره است که از برادران و همقبیلههایش نیرومندتر و هوشمندتر بود. او سپاهیگری پیشه داشت و با ساماندادن قشون فراوان، به لشکرکشی میپرداخت. نیروهایش را به سه بخش تقسیم کرده بود:
- جناح راست که در ترکی «ساق قایی» نامیده میشد؛
- جناح چپ با عنوان ترکی «سول قایی» و
- پیشاهنگان سپاه که به «قشقایی» شناخته میشدند.
بر پایه روایتهای تاریخی، «ساق قایی»ها با دگرگونی آوایی «ق» به «ک»، «ساک کایی» و سپس «سکایی» خوانده شدند. این گروه در خاور ایران نشیمن گزیدند و زیستگاهشان به «سکستان/سگستان» شهره شد؛ سپس «سکزی/سگزی». پس از یورش اعراب و نبود حرف «گ» در خط عربی، این نام به «سجستان» یا «سیستان» بدل شد.
جناح چپ یا «سول قایی»ها نیز به مرور برای سهولت تلفظ «سولغوری/سلغری» و آنگاه «سلجوقی» نام گرفتند. آنان پیش از خوارزمشاهیان زمانی بر ایران حکم راندند و سپس میراثشان به دولت عثمانی پیوست و به امپراتوری گسترده عثمانی انجامید.
پیشقراولان یا بخش مرکزی سپاه، یعنی قشقاییها، در نواحی گوناگون آسیا و اروپا پراکنده شدند. قشقاییها را در منابع با نامهای متفاوتی هم دیدهاند، از جمله:
- قره قاییلی (قرهقویونلوها)؛
- آق قاییلی (آققویونلوها)؛
- دهده قاییلی؛
- علی قاییلی؛
- شاییلی/شایی و
- قاشقایی/کاشکایی، کشانی، کاشانی و کشکاییلی/کشکولی امروز.
چرا قشقاییها ایران را برای سکونت برگزیدند؟
ایران به واسطه جایگاه جغرافیایی کمنظیر، همواره پل پیوند شرق و غرب بوده و در تاریخ خاورمیانه و پیرامون آن نقشی کلیدی داشته است. از همین رو، اقوام بسیاری از این خاک گذر کرده و شماری در همین سرزمین ماندگار شدهاند. برهمکنشهای اجتماعی میان این گروهها، دگرگونیهای مهمی در تاریخ و جغرافیای ایران بزرگ و آسیا رقم زده است.
در گذشته، گستره «ایران بزرگ» به حدود دو میلیون و ششصد هزار کیلومتر مربع میرسید. مرزهای آن چنین شناخته میشد:
- در شرق تا رود سند در هندوستان؛
- در غرب تا میانرودان (بینالنهرین)؛
- در شمال تا آمودریا/جیحون و
- در جنوب تا خلیج فارس و دریای عمان.
قشقاییها در گذر از این پهنه، ایران را بهسبب موقعیت ممتازش برای اقامت برگزیدند. آنان در دورههای مختلف از حاشیههای ترکستان—که در تقسیمات تاریخی بخشی از ایران بزرگ بهشمار میآمد—به فلات ایران درآمدند و در جنوب کشور ساکن شدند. اقتدار سیاسیشان نیز سبب شد نزد دیگر اقوام مقبولیت یابند.
زبان گفتاری قشقاییها ترکی است. آنان در استان فارس و جنوب ایران از قدرتهای اثرگذار به شمار میآمدند. هرچند روایتهای گوناگونی درباره خاستگاهشان وجود دارد، اما آنچه در این نوشتار آمد، شاکله شناختهشده زندگی و نقش آنان است.
قبیله قایی ترکیه و نقش آن در بنیان امپراتوری عثمانی
یکی از تیرههای اوغوز به نام قبیله قایی، پس از ورود به آناتولی و سپس یورش به ایران، سلسله سلجوقی را در این سرزمین برپا کردند. این دولت نزدیک به یکونیم قرن پایدار ماند و در پی کارزارها با مغولان رو به ضعف گذاشت و از هم پاشید. جای آن را بیگنشینهای آناتولی گرفتند که زیر فرمان مغول میزیستند. در ادامه، عثمان—از خاندان قایی—این ساختار را به دولت عثمانی بدل کرد. «دستی بر ایران» با بازگو کردن رخدادهای راستین تاریخ ایران و همسایگان، مخاطب را به شناخت روشنتری از گذشته فرامیخواند.
سؤالات متداول درباره قبیله قایی
در ادامه مجموعهای از پرسش و پاسخهای مرتبط با متن حاضر آمده است تا برداشت دقیقتری از موضوع داشته باشید. اگر پرسشی خارج از این موارد دارید، در بخش دیدگاهها مطرح کنید تا پاسخ داده شود.
قایی به چه معناست؟
این واژه مفاهیمی چون نیرومند، استوار و تندآسا (چون توفان) را تداعی میکند.
قبیله قاشقایی چه جایگاهی داشت؟
آنان پیشاهنگان سپاه قایی بودند که بعدها در ایران مستقر شدند.
نسبت سلجوقیان با قبیله قایی چه بود؟
بخش چشمگیری از نیروهای سلجوقی از میان افراد این قبیله برگزیده میشدند. خود سلجوقیان نیز از تیرههای اوغوز بودند.
ارطغرل که بود؟
او پدر عثمان یکم و فرزند سلیمانشاه، پیشوای قبیله قایی بود؛ با پیروزیهای بسیار در نبرد با مغولان و صلیبیان. علاءالدین کیقباد، از حاکمان سلجوقیان روم، او را بر دومانیچ، سوگوت و پیرامون آن گمارد.
نودگان قبیله قایی ، طایفه گوگلان هستند که در ترکمن صحرا کنونی سکونت دارند. قبلیه قنق هم که پایه گذار امپراتوری سلجوقیان بودند در ترکمنستان زندگی میکنند
طبق باور پدران ما قشقایی یا قاشقا به دسته پیش قراول سوار کار گویند به قلب سپاه حمله میکنند و سپس با عقب کشیدن سریع فرار میکنند و دشمن را در تله میاندازند معنی دارد… این شیوه جنگ را در قدیم قاشقا یا قاشقایمگ هم میگفتند. منابع دیوان الغات و ابوالغازی بهادر خان هم میگه در این نوع شیوه جنگ، قبیله ارشد ترکمانان بنام قایی معروف بودند. هنوزم طوایف دده قایی و چادرچریک در بین قشقایی ها که تبار مادری ایلخانان هستند از این قبیله هستند. اما اینکه همه قشقایی ها از این قبیله هستند اشتباه هست، قشقایی ها اتحادیه قبایل ترک ایرانی در مرکزیت شیراز هست که از زمان اتابکان سلغری گرد هم امدند. بخشی از قشقایی ها از ریشه خلج های خراسان هستند. بخش زیادی از انها از نسل قزلباش ها هستند. خوانین قشقایی از اولاد اوزون حسن اق قویونلو موسس سلسله اق قویونلو هستند. خاندان بهارلو از نوادگان جهانشاه بیگ قراقویونلو هستند. در بین ما قشقایی ها اقوام قدیم سغدی و خوارزمی هم وجود دارند. انچه که مشخص هست ،این هست که قشقایی ها از دیار خوارزم و ماوراءالنهر به این نواحی امدند. قشقایی ها از امیزه نژاد ترک و سغدی ایرانی هستند.