اگر تاکنون تنها عکسهای دریا و جنگل از شمال دیدهاید، باید بدانید که یک داستان کامل را از دست دادهاید. مردم گیلک چگونه زندگی میکردند؟ خانههایشان چگونه ساخته شده بودند؟ و چرا هر خانه با اقلیم خود فرق داشت؟ پاسخ به این سؤالات در دل پارک جنگلی سراوان است. موزه میراث روستایی گیلان سفری به گذشته است که معماری، فرهنگ و زندگی روستایی قرنهای گذشته این منطقه تاریخی را زنده میکند.
تاریخچه و انگیزهٔ ایجاد اکوموزه؛ تولدی از دل ویرانی
تاریخ این موزه به یک فاجعه طبیعی بزرگ برمیگردد. زلزله ویرانگر رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹. با تخریب سازههای چوبی و گلی قدیمی و جایگزینی آنها با بتن و آجر، هویت بصری روستاها در حال فراموشی بود. در آن زمان، یک سوال مهم پیش آمد: چگونه میتوان این دانش بومی و میراث ارزشمند را برای نسلهای آینده حفظ کرد؟ موزه میراث روستایی گیلان متولد شد تا پاسخی عملی، علمی و زیبا به این سؤال باشد.
سازههایی که امروز در موزه میبینید، صرفاً ماکتهای ساختهدست معماران امروزی نیستند. آنها خانههای واقعی هستند؛ خانههایی با قدمت ۷۰ تا ۱۵۰ سال که صاحبانشان در آنها زندگی میکردند. این خانهها از روستاهای دور و نزدیک گیلان شناسایی شدند، قطعهبهقطعه پلاکگذاری و واچینی (جداسازی) شدند و سپس با کامیون به پارک سراوان منتقل و با همان تکنیکهای باستانی دوبارهچینی (سرهمبندی) شدند.
شاهکار همزیستی با طبیعت
مساحت کل این اکوموزه حدود ۲۶۰ هکتار است؛ معادل حدود ۳۶۵ زمین فوتبال! خانهها با توجه به اقلیمهای متفاوت منظم شدهاند و موزه میراث روستایی گیلان در واقع ۹ حوزه فرهنگی و معماری را شامل میشود.
۱. معماری جلگه (شرق و غرب گیلان)
در بخش جلگه، رطوبت هوا دشمن اصلی ساختمانهاست. به همین دلیل، خانهها در این بخش روی پایههای چوبی به نام «شیکیلی» بنا شدهاند تا از سطح زمین فاصله داشته باشند و جریان هوا از زیر خانه عبور کند. سقفهای این خانهها شیبدار و پوشیده از «گالی» (گیاه مردابی) است که به آن کلوش هم میگویند. این سقفها مانند یک چتر طبیعی عمل میکنند و قطرات باران را به سرعت به پایین هدایت میکنند. ایوانهای وسیع دور تا دور خانه نیز محلی برای زندگی روزمره در فصول گرم و بارانی بوده است.
۲. معماری کوهپایه
کمی بالاتر که میرویم، به معماری کوهپایه میرسیم. اینجا سنگ وارد مصالح ساختمانی میشود. خانهها ترکیبی از سنگ، گل و چوب هستند. «زگالی» یکی از تکنیکهای جالب در این بخش است؛ دیوارهایی که از شاخههای درختان بافته شده و با گل پوشانده میشوند. این خانهها استحکام بیشتری در برابر باد دارند و معمولاً در دو طبقه ساخته میشوند که طبقه پایین برای دام و انبار و طبقه بالا برای زندگی ساکنان بوده است.
۳. معماری کوهستان
در بخش کوهستانی، سرما حرف اول را میزند. معماری در اینجا کاملاً درونگرا میشود. پنجرهها کوچکتر میشوند تا از اتلاف انرژی جلوگیری کنند و دیوارها ضخامت بیشتری پیدا میکنند. سقفها دیگر گالیپوش نیستند، بلکه از «لت» (تختههای چوبی) ساخته شدهاند تا تحمل وزن برف سنگین را داشته باشند. اتاقها متراکمترند و کانون خانه، اجاق یا بخاری هیزمی است که در مرکز قرار میگیرد.
| بخش | ویژگیهای معماری | دلیل و هدف |
| جلگهٔ شرق و غرب | سقفهای گالیپوش، کرسیچینی بلند | تهویه هوا و فرار از رطوبت خاک |
| کوهپایه | دیوارهای زگالی، ترکیب سنگ و چوب | مقاومت در برابر باد و تغییر دما |
| کوهستان | دیوارهای ضخیم، سقف لتپوش | حفظ گرما و تحمل بار برف |
سازههای جانبی و اقتصاد روستایی
در موزه میراث روستایی گیلان، زندگی فقط در چهاردیواری خانه خلاصه نمیشود. سازههای جانبی که در محوطه بازسازی شدهاند، نشاندهندهٔ چرخهٔ اقتصادی روستا هستند:
- کندوج (انبار برنج): یکی از زیباترین سازههای گیلان است که شبیه به یک اتاقک چوبی روی چهار پایه بلند سوار شده است. در قسمت بالای پایهها، موانع چوبی یا فلزی (تختکوتام) نصب میشد تا موشها نتوانند به مخزن برنج نفوذ کنند.
- تلمبار (نوغانداری): گیلان زمانی قطب تولید ابریشم بود. تلمبارها سازههایی با سقف شیبدار و بدون دیوار جانبی بودند که برای پرورش کرم ابریشم استفاده میشدند.
- کورههای زغالگیری: در بخش جنگلی، کورههای سنتی تولید زغال را میبینید که نشاندهندهٔ شیوهٔ تأمین سوخت و درآمد مردم جنگلنشین بوده است.
طعمها و بوها؛ تجربه شکمگردی در موزه
هیچ بازدیدی از گیلان بدون چشیدن طعمهای جادویی آن کامل نیست. خوشبختانه در این موزه، غذا بخشی از نمایش نیست، بلکه بخشی از تجربه است. در جایجای موزه، زنان محلی با لباسهای رنگارنگ قاسمآبادی مشغول پختوپز هستند.
جشنوارهها و آیینهای بومی
اگر خوششانس باشید و سفرتان با مناسبتهای خاصی همزمان شود، موزه میراث روستایی گیلان را در زندهترین حالت خود خواهید دید. این موزه میزبان جشنوارههای فصلی و آیینی متعددی است:
- جشنواره نوروزخوانی: پیش از عید نوروز، گروههای موسیقی محلی نوید بهار را میدهند.
- مراسم عروسی گیلانی: بازسازی کامل آیین عروسی سنتی با موسیقی زنده، رقص محلی و کشتی گیلهمردی.
- جشن خرمن: شکرگزاری پس از برداشت برنج.
- لافندبازی: بندبازی سنتی گیلان که هیجان و مهارت را به نمایش میگذارد.
موقعیت جغرافیایی و مسیر دسترسی دقیق
موزه میراث روستایی گیلان دقیقاً در کیلومتر ۱۸ آزادراه رشت-قزوین، نرسیده به پلیسراه رشت واقع شده است. این موزه در دل پارک جنگلی سراوان قرار دارد و تابلوهای قهوهای رنگ گردشگری از چند کیلومتر قبل شما را راهنمایی میکنند.
- از تهران یا قزوین: وارد آزادراه قزوین-رشت شوید. پس از عبور از رودبار و امامزاده هاشم، به منطقه سراوان میرسید. ورودی موزه در سمت راست اتوبان و کاملاً مشخص است. برای ورود باید وارد لاین کندرو شوید.
- از رشت: باید وارد جاده رشت به تهران شوید. پس از طی حدود ۱۸ کیلومتر، باید از دوربرگردان (معمولاً دوربرگردان سراوان یا شاهعباسی) دور بزنید تا در مسیر برگشت به سمت ورودی موزه قرار بگیرید.
دسترسی با وسایل نقلیه عمومی نیز ممکن است. میتوانید از پایانههای مسافربری رشت سوار تاکسیهای خطی یا مینیبوسهای مسیر امامزاده هاشم و رستمآباد شوید و از راننده بخواهید شما را مقابل درب موزه پیاده کند.
ساعات کاری، هزینه بلیط و امکانات رفاهی
موزه در تمام روزهای هفته فعال است (مگر در روزهای سوگواری رسمی مثل عاشورا یا شهادتها که تعطیل است). ساعات کاری معمولاً در نیمه اول سال از ۹ صبح تا ۱۸ عصر و در نیمه دوم سال تا ۱۶:۳۰ یا ۱۷ است (به دلیل تاریکی جنگل). پیشنهاد میشود حتماً قبل از ساعت ۱۵ وارد مجموعه شوید تا زمان کافی برای بازدید داشته باشید.
تهیه بلیط هم بهصورت حضوری در باجه ورودی و هم از طریق سایتهای گردشگری امکانپذیر است. پارکینگ مجموعه وسیع است و هزینه جداگانهای دارد. سرویسهای بهداشتی، نمازخانه، غرفههای عکاسی با لباس محلی و فروشگاههای صنایع دستی (حصیر، ظروف سفالی، لباسهای محلی) از دیگر امکانات رفاهی این مجموعه هستند.
چرا باید اینجا را ببینیم؟
موزه میراث روستایی گیلان صرفاً یک مقصد گردشگری برای پر کردن آلبوم عکس نیست؛ کلاسی زنده از تاریخ اجتماعی، هنر معماری و سبک زندگی پایدار است. اینجا جایی است که میفهمیم گذشتگان ما چقدر هوشمندانه با طبیعت تعامل میکردند، نه اینکه بر آن غلبه کنند. بازدید از این مکان، دیدگاه شما را نسبت به خانههای روستایی تغییر میدهد و خاطرهای از اصالت و زیبایی را در ذهن شما حک میکند. اگر مقصد بعدی شما شمال است، حذف این موزه از برنامه سفر، اشتباهی بزرگ خواهد بود.
برای اینکه تمام مراحل سفرتان؛ از رزرو اقامتگاه در رشت گرفته تا پیدا کردن بهترین رستورانهای محلی و تفریحات اطراف، با برنامهریزی دقیق و هزینه کمتر انجام شود، میتوانید از تخفیفان کمک بگیرید. این پلتفرم با ارائه پیشنهادهای ویژه برای خدمات گردشگری، به شما کمک میکند تا بودجه سفر خود را مدیریت کنید و با خیالی آسودهتر، غرق در زیباییهای میراث روستایی گیلان شوید.
توضیح معماری جلگه و کوهستان خیلی خوب بود، حتی برای کسی که معماری نمیداند قابل فهم بود.
خوشحالیم که توضیحات ساده و کاربردی بوده. تلاش کردیم مفاهیم تخصصی به زبان قابل لمس بیان شوند.