هنر نمدمالی؛ هنری در حال فراموشی

نمد از کهن‌ترین بافته‌های دست‌ساز بشر نیست؛ بلکه منسوجی است که بی‌نیاز از بافت، تنها با درهم‌تنیدن الیاف پشم شکل می‌گیرد. پیش از آن‌که آدمی ریسندگی و بافندگی را بیاموزد، با تجربه و آزمون دریافت که می‌توان با رطوبت، گرما و فشار، پشم را به زیرانداز و پوشاک بدل کرد. این هنر بومی، ریشه در طبیعت دارد و مواد اولیه‌اش از دل دامداری‌ها فراهم می‌شود و انسان را به زیست‌بومش نزدیک نگه می‌دارد.

در این مطلب، به بازشناسی این هنر دیرسال که در شمار صنایع‌دستی ایران است می‌پردازیم و بخشی از پیشینه و کارکردهای آن را در سرزمین‌مان مرور می‌کنیم.

پیشینه‌ی نمدمالی؛ روایتی از گذشته‌های دور

گمان می‌رود استفاده از نمد به روزگار نوسنگی برسد. در گورهاى سکاها در سیبری، پرده‌ها، پتوها و زیراندازهای نمدی به‌دست آمده که تاریخشان به سده‌ی پنجم پیش از میلاد بازمی‌گردد.

بسیاری آسیای شرقی را خاستگاه این فن می‌دانند. در چین، نشانه‌هایی از پادری، زره و سپر نمدی متعلق به حدود ۲۳۰۰ سال پیش از میلاد گزارش شده است. همچنین، از برخی گورستان‌های آسیای مرکزی، نمدهای یخ‌زده‌ای کشف شده که به دوره‌ی هخامنشی در ایران نسبت داده می‌شود.

نمد در فرهنگ ایرانی؛ واژه، رسم و کاربرد

واژه‌ی «نمد» از پهلوی آمده و صورت کهن آن «namat» بوده است. در متون قدیم، به‌جای «نمدمال» و «نمدمالی» از «نمدگیر» و «نمدگیری» استفاده می‌کردند و پوشندگان جامه‌های نمدی را «نمدپوش» می‌خواندند.

این ماده چنان در زندگی مردم حضور داشته که در زبان روزمره نیز ردّش پیداست؛ «نمد افکندن» به معنای اقامت‌گزیدن، «نمدپاره» کنایه از دارایی اندک و «از نمدی کلاه ساختن» یعنی چشمداشت سود از چیزی. در میان زاهدان و درویشان نیز جامه‌های نمدی نشانی از ساده‌زیستی و دوری از دنیا بود.

نمدمالی تقریباً در سراسر ایران رواج داشته است؛ هر جا دامداری بوده و پشم در دسترس، نمد هم ساخته می‌شده است.

دسترسی آسان به مواد اولیه، سرعت آماده‌سازی و ابزار اندک، باعث شد نمد به زیرانداز محبوب اقشار مختلف، به‌ویژه عشایر و روستاییان بدل شود. هنوز هم بسیاری از عشایر برای پوشش کف و آذین دیواره‌ی سیاه‌چادرها از نمدهای سیاه و سفید بهره می‌برند.

روش ساخت در گستره‌ی ایران کم‌وبیش مشابه است و تنها تفاوت‌هایی جزئی دیده می‌شود؛ مثل اینکه در مازندران تنها آب خالص به کار می‌برند، اما در کرمانشاه و فارس از آب و صابون هم استفاده می‌شود.

نقش‌های نمد معمولاً ساده و ذهنی‌اند. استادکار با ذوق خود، فتیله‌های رنگی پشم را روی زمینه می‌چیند و طرح می‌آفریند. تولید یک زیرانداز نمدی معمولاً یک روز زمان می‌برد که در قیاس با قالی، گلیم یا ورنی، بسیار کوتاه‌تر است.

امروز نیز در استان‌های کرمانشاه، گلستان، مازندران، چهارمحال‌وبختیاری، خراسان و سمنان این هنر ادامه دارد. در ادامه، به نمد در کرمانشاه و میان ترکمن‌ها می‌پردازیم.

نمدمالی در کرمانشاه؛ نقش‌پردازی الهام‌گرفته از طبیعت

هوای سرد و رونق دام‌پروری سبب شده نمد در کرمانشاه کاربرد گسترده داشته باشد. علاوه بر زیرانداز، محصولاتی چون جلیقه، کمربند، گونه‌های گوناگون کلاه، زین اسب و «فرجی» چوپانان از نمد ساخته می‌شود. در نواحی کردنشین، کمتر چوپانی را می‌بینید که بی‌فرجی در کوه‌پایه‌ها راهی تعلیف شود.

در نمدهای این خطه، نقش و نگار اهمیت ویژه دارد. طرح‌ها غالباً از پیرامون الهام می‌گیرند: شمشیر، تپانچه، بزکوهی، ترنج، پله، جقه شاهی، کله‌قوچی، مرغان، بته زین، گنجشک و نیلوفر از نقش‌های شناخته‌شده‌اند. حاشیه‌ها طرح‌دار و در میانه، یک نقش اصلی با مضمون گیاهی یا جانوری می‌نشیند.

در گذشته «گَلِ حلاجی»ها از روستایی به روستای دیگر می‌رفتند و به سفارش مردم زیرانداز نمدی می‌ساختند؛ پس از پایان کار در یک روستا، به جست‌وجوی روزی، رهسپار آبادی بعدی می‌شدند.

نمد ترکمن؛ از یورت تا جانماز

برای ترکمن‌های ایران، نمد زیرانداز، جانماز، پوشش یورت و زین اسب است. اسکلت یورت با چوب‌هاى منظم بنا می‌شود و برای در امان‌ماندن از سرمای بیابان، آن را با نمد می‌پوشانند. نمدمالی نزد ترکمن‌ها عمدتاً کاری زنانه است و مردان نقش اندکی در آن دارند.

نقش‌مایه‌ها برگرفته از زیست‌بوم‌اند. چون شیر دومین قوت صحرانشینان است، نقش پستان گوسفند، گاو و شتر که «ازمیک» نامیده می‌شود، بر نمدها دیده می‌شود.

دیگر نقش‌های رایج در نمد ترکمنی عبارت‌اند از:

• شاخ قوچی
• دودکش یا تونیک
• آلاچیق
• گردونه یا چرخ ارابه
• دم عقرب زرد (ساری ایچان)
• گل یقه (گل آقا)
• ماهی (تیرانه)

نمد و طب سنتی؛ کارکردهای شفابخش

در پزشکی ایرانی از نمد بهره می‌گرفتند. برای بندآوردن خون‌ریزی و پاکیزه‌سازی زخم، رشته‌های پشم را می‌سوزاندند و بر زخم می‌گذاشتند. همچنین، خوابیدن روی نمد را آرام‌بخش و کاهنده‌ی دردهای مفصلی و رماتیسمی می‌دانستند.

فرآیند ساخت نمد؛ از پشم تا زیرانداز

پشم خاصیتی دارد که الیافش در اثر رطوبت، گرما و فشار به هم گره می‌خورند و سطحی یکپارچه می‌سازند؛ نمدمالی دقیقاً بر همین ویژگی استوار است. برای زیرانداز، پشم بلندِ بهاره‌ی گوسفند بهترین گزینه است.

به‌طور کلی مراحل کار چنین است:

تهیه‌ی پشم

وقتی پشم به اندازه کافی بلند شد، چیده می‌شود. برای زدودن خار و آلودگی، آن را با آب گرم می‌شویند و می‌خشکانند. پشمِ خام زبر و درهم است؛ برای پُف‌دهی و باز کردن الیاف، آن را می‌زنند.

امروزه دستگاه‌های برقی حلاجی این کار را انجام می‌دهند. سپس نوبت رنگرزی است؛ در گذشته رنگ‌ها طبیعی بودند و اکنون اغلب از رنگ‌های شیمیایی هم استفاده می‌شود.

رنگرزی ساده است: پشم‌ها در پاتیل آب داغ و رنگ ریخته می‌شوند، چند ساعت می‌جوشند و با هم‌زدن، یکنواخت رنگ می‌گیرند.

نقش‌‏زدن

در این گام، استادکار پشم‌های رنگی را بنا به سلیقه روی حصیر می‌چیند. طرح‌ها ذهنی است و از نقشه‌ی مدون استفاده نمی‌شود. فتیله‌ها و ریسمان‌های پشمی رنگی در حاشیه به شکل لوزی، هفت‌وهشت و مثلث می‌نشینند و طرح اصلی در میانه قرار می‌گیرد.

قالب‌‏ریزی نمد

پس از پایان نقش‌چینی، لایه‌ی زمینه از پشم روی طرح ریخته می‌شود؛ ضخامت این لایه حدود دو تا سه سانتی‌متر است و سپس شانه می‌خورد.

پشم زمینه باید مرغوب‌تر باشد؛ چون هم در معرض دید است و هم تماس بیشتری با سطح زمین دارد و فرسایشش بیشتر است.

آنگاه محلولی از آب و صابون روی سطح پاشیده می‌شود تا الیاف حالت مجعد پیدا کنند و بهتر در هم قفل شوند.

تهیه‌ی نمد

در این مرحله حصیر و پشم‌ها با هم به‌آرامی لوله می‌شوند تا چیدمان به‌هم نخورد. سپس لوله‌ی حصیر کوبیده می‌شود تا الیاف پشم به‌خوبی در هم فرو روند و بافتی فشرده و نفوذناپذیر پدید آید. این کار با دست یا پا انجام می‌شود و گاهی چند نفره است.

پس از پایان کار، نمد باید حدود یک هفته در گوشه‌ای بماند تا کاملاً خشک و مهیای استفاده شود.

کاربردهای صنعتی نمد

ویژگی‌های ساختاری نمد سبب شده در صنعت نیز به کار آید، از جمله:

• پایداری مکانیکی: در برابر سایش و کشش مقاوم است و تماس با آب، روغن و بسیاری مواد شیمیایی تغییر چندانی در آن ایجاد نمی‌کند.
• عایق‌بودن: مانعی مؤثر در برابر انتقال گرما و سرما است.
• قدرت جذب: توان جذب مناسبی برای روغن، آب و ذرات معلق دارد.

از نمد برای فیلتر هوا، عایق حرارتی و صوتی، جذب روغن، ساخت واشر، گردگیری و ضربه‌گیری استفاده می‌شود. هنرمندان کرمانشاهی گونه‌ای نمد ساخته‌اند که در توربین کشتی‌ها به کار می‌رود و چهار برابر نمونه‌های فومی دوام دارد.

در بازار ایران پارچه‌ای با نام «فوتر» رایج است که برای دوخت پالتو به کار می‌رود؛ «فوتر» واژه‌ای فرانسوی و به معنای نمد است.

امروزِ نمدمالی؛ میان فراموشی و احیا

همچون بسیاری از پیشه‌های سنتی، نمدمالی نیز زیر سایه‌ی صنعت و تغییر سبک زندگی، روزهای دشواری را می‌گذراند.

نمدمالان اندکی در گوشه و کنار کشور باقی مانده‌اند؛ هنری که روزگاری با شیوه‌ی استاد-شاگردی منتقل می‌شد، اکنون کمتر شاگردی دارد که پای درس استاد بنشیند و رموز کار را فراگیرد.

حمایت از این هنر و دیگر صنایع‌دستی ایران بایسته‌ی سیاست‌گذاران است؛ اما نقش اصلی بر دوش مردم و خود هنرمندان است: مردم با خرید و نگه‌داری دست‌ساخته‌ها و هنرمندان با جست‌وجوی کاربردهای نو در زندگی امروز.

راه احیای نمد، بازآفرینی خلاقانه‌ی کاربری‌های معاصر است؛ همان‌گونه که نیاکان‌مان با نوآوری، نیاز زمانه را پاسخ می‌دادند. «دستی بر ایران» نیز با معرفی هنرهای دستی، از جمله نمدمالی، سهم کوچکی در پاسداشت این میراث برعهده گرفته است.

پرسش‌های متداول درباره هنر نمدمالی

برای یافتن پاسخ دیگر پرسش‌ها، در بخش دیدگاه‌های همین مطلب پیام بگذارید. در کوتاه‌ترین زمان پاسخ‌گو خواهیم بود.