قلعه رودخان؛ راهنمای جامع بازدید یکی از افسانه‌ای‌ترین قلعه‌های ایران!

قلعه رودخان از دیدنی‌های شاخص اطراف رشت است که بر فراز کوهی قرار گرفته و برای رسیدن به آن باید از پله‌های زیادی بالا رفت. زمان دقیق ساخت بنا روشن نیست، اما کتیبه بالای ورودی از مرمت آن در دوره صفوی خبر می‌دهد. در ادامه، خلاصه‌ای از پیشینه ساخت، مشخصات معماری و همچنین حال و هوای بازار اطراف قلعه را مرور می‌کنیم.

روایت تاریخی قلعه رودخان گیلان

بنا بر نظر بیشتر پژوهشگران، آغاز ساخت قلعه رودخان را به روزگار ساسانی و هم‌زمان با یورش اعراب نسبت می‌دهند. گرچه منابع مکتوب مستقیم در این باره اندک است، شواهد میدانی و یافته‌های باستان‌شناسی این دیدگاه را تقویت می‌کند.

بر فراز سردر ورودی، کتیبه‌ای دیده می‌شود که سال‌های ۹۱۸ تا ۹۲۱ هجری قمری (۱۵۱۲ تا ۱۵۱۵ میلادی) را ثبت کرده است؛ عددی که به مرمت قلعه در عصر صفوی اشاره دارد. این بازسازی بی‌دلیل نبود و پشت آن ماجرایی تاریخی قرار دارد.

در گذشته، گیلان به دو بخش بیه‌پس و بیه‌پیش تقسیم می‌شد و فومن مرکز گیلان غربی به شمار می‌آمد. امیر حسام‌الدین دباج فومنی ملقب به مظفرالسلطان، فرمانروای بیه‌پس، از نخستین حاکمانی بود که در برابر صفویان ایستاد.

حسام‌الدین برای مقابله، قلعه رودخان را تعمیر کرد و در آن استقرار یافت. او مدتی سپاه صفوی را به دردسر انداخت و حتی ضربات سختی وارد کرد، اما نهایتا ناکام ماند، به دربند گریخت و سرانجام در تبریز دستگیر و اعدام شد.

سال‌ها بعد، در ۱۷۶۱ میلادی، هدایت‌خان حاکم فومن نیز با مرمت دوباره قلعه، رو در روی کریم‌خان زند ایستاد. این دژ در دوره‌های مختلف هم پادگان نظامی بوده و هم قرارگاه حکومتی. با این حال تا حدود ۱۸۳۰ میلادی چندان شناخته‌شده نبود تا اینکه باستان‌شناسی لهستانی آن را ثبت و در یادداشت‌هایش معرفی کرد.

ویژگی‌های معماری و مشخصات قلعه

به طور کلی کالبد قلعه از دو بخش اصلی تشکیل شده است: ارگ یا شاه‌نشین و قورخانه یا اسلحه‌خانه. پیرامون دژ، ۴۰ برج نگهبانی قرار دارد که اتاق‌های هشت‌ضلعی‌شان با طاق‌های گنبدی پوشانده شده است. در دیواره برج‌ها، روزنه‌های شیبداری تعبیه شده که پیش‌تر برای تیراندازی و ریختن مواد داغ بر مهاجمان به کار می‌رفت. همین تدابیر دفاعی سبب شد در طول تاریخ، نفوذ به قلعه دشوار باشد.

اکنون که با برج‌ها آشنا شدید، نوبت به معرفی دو بخش اصلی بنا می‌رسد. در ادامه، خصوصیات هر کدام به اختصار آمده است:

ارگ

ارگ آجری دو طبقه در غرب قلعه و حدود ۲۰۰ متر دورتر از ورودی اصلی قرار دارد و مرتفع‌ترین نقطه دژ به حساب می‌آید؛ محلی برای استقرار حاکم.

این بخش از سه قسمت پایین، فوقانی و تراس تشکیل شده و نسبت به دیگر فضاهای قلعه تفاوت‌هایی دارد. امروزه بخش‌هایی از آن ویران است، اما شواهد نشان می‌دهد طبقه همکف شامل دو اتاق و یک ایوان بوده و طبقه بالا از داخل حالتی نزدیک به هشت‌ضلعی و از بیرون نیمه‌استوانه‌ای داشته است.

در غرب قلعه علاوه بر ارگ، فضاهایی مانند چشمه، حوض، آب‌انبار، سردخانه، حمام و آبریزگاه شاه‌نشین دیده می‌شود. چند واحد مسکونی دیگر نیز در میان برج و باروها قرار گرفته‌اند.

میان این فضاها، آب‌انبار غربی با آب چشمه تغذیه می‌شد و منبع تامین آب ساکنان بود. این آب‌انبار حدود ۱۳۰ متر مربع وسعت دارد و در گودترین نقطه قلعه واقع است. دو ردیف برج نگهبانی نیز برای حفاظت از آن ساخته شده است.

پس از زلزله ۱۳۶۹ خورشیدی، آب‌انبار خشک شد. در سال‌های اخیر اداره میراث فرهنگی و گردشگری گیلان با اجرای طرح مرمتی و هدایت آب توسط لوله‌های پلاستیکی، آن را دوباره احیا کرده است.

قورخانه

قورخانه در شرق قلعه جای دارد و از بخش‌هایی چون دوازده ورودی، زندان، خروج اضطراری، حمام، آبریزگاه، قراول‌خانه و محل استقرار سربازان تشکیل شده است. قراول‌خانه ساختمانی دو طبقه با نورگیرها و روزنه‌های متعدد بود تا نگهبان بر وضعیت قلعه و تحرکات دشمن اشراف داشته باشد. این فضا محل نگهداری تسلیحات، ارابه‌ها و تجهیزات مختلف نیز محسوب می‌شد؛ بنابراین جبهه شرقی قلعه نقشی کاملا نظامی و راهبردی داشته است.

نشانی قلعه رودخان و مسیرهای دسترسی

قلعه رودخان در استان گیلان، ۲۰ کیلومتری جنوب غربی فومن و در روستای رودخان واقع شده است. برای دیدار از قلعه ابتدا به فومن بروید و سپس وارد جاده‌ای شوید که به روستای رودخان می‌رسد. در مسیر از روستاهای گشت، کردمحله و گوراب‌پس عبور می‌کنید و در نهایت به مقصد می‌رسید. فاصله فومن تا روستا حدود ۲۵ کیلومتر است.

پس از عبور از روستای حیدرآلات به پارکینگی می‌رسید که برای توقف خودرو گردشگران در نظر گرفته شده است. خودرو را تحویل دهید و مسیر پیاده تا پای کوهی را طی کنید که قلعه بر فراز آن قرار دارد. از پای کوه تا بدنه قلعه حدود ۱۶۰۰ پله ساخته شده که با بالا رفتن از آنها به بنا نزدیک می‌شوید.

گفته می‌شود حدود ۹۳۵ پله تاریخی نیز طی کاوش‌های باستان‌شناسی در مسیر کشف شده که امروزه مورد استفاده نیست. به همین دلیل قلعه رودخان را گاه «قلعه هزار پله» هم می‌نامند.

امکانات رفاهی در محدوده قلعه رودخان

همانطور که اشاره شد، قلعه بر ارتفاعات قرار دارد و مسیر دسترسی پله‌دار است. در ابتدای مسیر و همچنین بالای پله‌ها، امکاناتی برای رفاه گردشگران فراهم شده است. پایین‌دست، رستوران‌های محلی، فروشگاه‌های صنایع دستی و عکاسخانه برای ثبت عکس یادگاری با پوشش‌های بومی به چشم می‌خورد. سرویس بهداشتی و نمازخانه نیز در این بخش موجود است.

در محوطه نزدیک قلعه، پس از پایان پله‌ها، سرویس بهداشتی و نمازخانه تعبیه شده و آب آشامیدنی در دسترس بازدیدکنندگان قرار دارد.

بازارچه قلعه رودخان

بلافاصله پس از پارکینگ و در ابتدای مسیر پیاده‌روی، بازارچه‌ای با فضایی متفاوت قرار دارد که انواع خوراکی و سوغات رنگارنگ در آن عرضه می‌شود. این بازار در قلب مسیر جنگلی شکل گرفته و مغازه‌هایی با سقف‌های شیروانی و ایوان‌های آراسته به گلدان‌ها اطراف آن را احاطه کرده‌اند. گردشگران علاوه بر خرید، با اجاره لباس‌های محلی در همین فضا عکاسی هم می‌کنند.

چه زمانی برای سفر به قلعه رودخان بهتر است؟

با توجه به قرارگیری قلعه در استان گیلان، بازدید در فصول گرم‌تر یعنی بهار و تابستان پیشنهاد می‌شود؛ هوا معتدل‌تر است و چشم‌انداز اطراف جلوه‌ای ویژه دارد. پاییز هم به دلیل هوای خنک و رنگ‌های متنوع جنگل، طرفداران زیادی دارد. در زمستان اما بارش برف و باران می‌تواند مسیر دسترسی را سخت کند.

قلعه رودخان؛ دژی کهن و کم‌نظیر

شمال ایران را بیشتر با طبیعتش می‌شناسند، اما نمی‌توان از میراث تاریخی آن گذشت. قلعه رودخان از همان جاذبه‌هایی است که شواهد متعدد، دیرینگی آن را تایید می‌کند؛ هرچند نسبت دادن آن به دوره ساسانی همچنان محل بحث است. هنگام سفر به گیلان، دیدن این قلعه ارزش زمانی که می‌گذارید را دارد.

قلعه رودخان کجا قرار دارد؟

این دژ در استان گیلان و ۲۰ کیلومتری جنوب غربی فومن، در روستای رودخان واقع شده است. در ادامه موقعیت مکانی این اثر تاریخی را می‌بینید:

سوالات متداول درباره قلعه رودخان

در این بخش پرسش‌هایی برای تکمیل اطلاعات شما آورده‌ایم. اگر سوال دیگری دارید، آن را در دیدگاه‌های همین مطلب بنویسید تا پاسخ داده شود.